درمانهای سرطان جان میخرند، ولی بعضیشان میتوانند به قلب آسیب بزنند. به این آسیب سمّیت قلبی میگویند. این صفحه توضیح میدهد کدام درمانها این خطر را دارند، چه نشانهای باید جدی گرفته شود، و پیش و در حین درمان چه چیزی باید پایش شود.
پیش از هر چیز یک نکته که جای بحث ندارد: این صفحه دلیلی برای ترسیدن از درمان سرطان یا قطع کردن آن نیست. خطر نرسیدن به درمانِ سرطان، تقریباً همیشه از خطر قلبیِ آن بزرگتر است. کاری که باید کرد قطع درمان نیست؛ تحت نظر گرفتن قلب است، و این کار روش مشخص و جاافتادهای دارد.
آیا برای همه پیش میآید؟
نه. بیشتر کسانی که شیمیدرمانی یا پرتودرمانی میگیرند، دچار آسیب قلبی نمیشوند. خطر به نوع دارو، دوز کل دریافتی، پرتودرمانی همزمان، و وضعیت قلب خودِ فرد پیش از شروع بستگی دارد.
زمانش هم یکسان نیست. میوکاردیتِ ناشی از ایمونوتراپی معمولاً در هفتههای نخست رخ میدهد، در حالی که آسیب آنتراسایکلینها و پرتودرمانی میتواند سالها پس از پایان درمان خودش را نشان دهد. برای همین پیگیری قلبی با تمام شدن شیمیدرمانی تمام نمیشود.
کدام درمانها و چه اثری
- آنتراسایکلینها (دوکسوروبیسین، اپیروبیسین) — شایعترین علت. عضلهی قلب ضعیف میشود و میتواند به نارسایی قلبی و کاردیومیوپاتی اتساعی برسد. خطر با دوز تجمعی بالا میرود.
- داروهای ضد HER2 (تراستوزوماب) — افت کسر جهشی. خوشبختانه اغلب با قطع موقت دارو بهتر میشود، بهویژه اگر زود گرفته شود.
- مهارکنندههای VEGF (بواسیزوماب، سونیتینیب، سورافنیب) — بیش از همه فشار خون بالا؛ گاهی نارسایی قلب، و خطر بیشتر لخته.
- ایمونوتراپی (مهارکنندههای نقطهی وارسی ایمنی) — میوکاردیت. نادر است، ولی میتواند شدید باشد و معمولاً زود رخ میدهد.
- فلوئوروپیریمیدینها (۵-فلوئورواوراسیل، کپسیتابین) — اسپاسم عروق کرونر؛ درد قفسهی سینه که اغلب حین تزریق پیدا میشود.
- مهارکنندههای پروتئازوم (کارفیلزومیب) — نارسایی قلب و فشار خون بالا.
- پرتودرمانی قفسهی سینه (بهویژه سمت چپ) — بیماری عروق کرونر، بیماری دریچهای و پریکاردیت فشارنده؛ معمولاً سالها بعد.
- محرومیت از آندروژن (در سرطان پروستات) — چربی خون بالا، دیابت و افزایش وزن، که خودشان خطر قلبی میآورند.
چه کسانی بیشتر در خطرند
- بیماری قلبی از پیش موجود، یا کسر جهشیِ پایین پیش از شروع درمان
- سن بالاتر (بهویژه بالای ۶۵ سال) و نیز کودکان
- فشار خون بالا، دیابت، چربی خون بالا، چاقی و سیگار
- دوز تجمعی بالای آنتراسایکلین
- پرتودرمانی قفسهی سینه، بهویژه همزمان با شیمیدرمانی
- سابقهی درمان سرطان در گذشته
چه نشانهای را جدی بگیریم
اینها را به پزشک سرطان و پزشک قلبتان بگویید — حتی اگر خفیف باشند:
- تنگی نفس تازه، یا نفستنگی هنگام دراز کشیدن
- ورم پا و مچ پا، یا افزایش وزن سریع در چند روز
- خستگیای که با استراحت بهتر نمیشود
- تپش قلب یا ضربان نامنظم
- درد یا فشار قفسهی سینه
- سرگیجه یا از حال رفتن
اورژانسی: درد قفسهی سینه، تنگی نفس شدید، غش، یا ضعف عضلانی و افتادن پلک در هفتههای نخستِ ایمونوتراپی — با ۱۱۵ تماس بگیرید یا فوری به اورژانس بروید. میوکاردیتِ ایمونوتراپی سریع پیش میرود و درمانش زودهنگام مؤثر است.
پیش از شروع درمان سرطان
راهنمای انجمن قلب اروپا توصیه میکند خطر قلبیِ هر بیمار پیش از شروع درمان سنجیده شود؛ یعنی سابقه و معاینه، و بسته به نوع درمان، اینها:
- نوار قلب
- اکوکاردیوگرافی برای اندازهگیری کسر جهشی — و اگر در دسترس باشد، سنجش استرین
- آزمایش خون (تروپونین و پپتید ناتریورتیک) بهعنوان نقطهی پایه
- کنترل فشار خون، قند و چربی پیش از شروع
داشتن این «نقطهی پایه» مهمتر از چیزی است که به نظر میرسد: بدون آن، اگر بعداً کسر جهشی ۴۸ درصد شود، کسی نمیداند این افت است یا از اول همین بوده.
پایش در طول درمان
فاصلهی اکوها را نوع درمان و سطح خطر تعیین میکند، نه یک قاعدهی واحد. آنچه دنبالش میگردند این است:
- افت کسر جهشی — کاهش ۱۰ واحدی یا بیشتر که به زیر ۵۰ درصد برسد، تعریفِ اختلال عملکرد آشکار است.
- افت استرین طولی — کاهش نسبیِ بیش از ۱۵ درصد. این نشانه معمولاً **زودتر از** افت کسر جهشی پیدا میشود و فرصت میدهد پیش از آسیب آشکار کاری کرد.
- بالا رفتن تروپونین یا پپتید ناتریورتیک نسبت به نقطهی پایه.
پیشگیری و درمان
- کنترل جدی فشار خون، قند، چربی و وزن — سادهترین و مؤثرترین کار.
- اگر افت عملکرد قلب پیدا شود، معمولاً همان داروهای استاندارد نارسایی قلب شروع میشود: مهارکنندهی ACE یا ARB، و بتابلوکر.
- در بعضی بیماران با دوز بالای آنتراسایکلین، داروی محافظ قلب (دکسرازوکسان) یا شکل لیپوزومال دارو در نظر گرفته میشود.
- ترک سیگار، و بازتوانی قلبی یا فعالیت بدنی منظم در حدی که تیم درمان تأیید کند.
- در پرتودرمانی، روشهای امروزی تابش به قلب را کمتر میکنند؛ این را از پزشک پرتودرمانی بپرسید.
تصمیم دربارهی ادامه، کاهش دوز یا تغییر درمان سرطان، مشترک گرفته میشود — بین انکولوژیست و متخصص قلب. در بسیاری از موارد درمان با پوشش دارویی قلب ادامه پیدا میکند و قطع نمیشود.
بعد از تمام شدن درمان
اگر آنتراسایکلین گرفتهاید یا قفسهی سینهتان پرتودرمانی شده، پیگیری قلبی را ادامه دهید، حتی وقتی حالتان خوب است. و به هر پزشک تازهای که میبینید بگویید چه درمان سرطانی گرفتهاید و با چه دوزی — این یک جمله، تشخیص را سالها بعد عوض میکند.
در ویزیت چه بپرسم
- داروهای من کدامشان برای قلب خطر دارند؟
- دوز کل آنتراسایکلینی که میگیرم چقدر میشود؟
- آیا پیش از شروع، اکو و آزمایش پایه انجام شده است؟
- در طول درمان، هر چند وقت اکو تکرار شود؟
- اگر قلبم دچار مشکل شد، درمان سرطان چه میشود؟
- چه نشانهای را باید فوری خبر بدهم و به چه کسی؟
این کار تخصص خودش را دارد
رشتهای که قلبِ بیماران سرطانی را دنبال میکند کاردیوآنکولوژی نام دارد. در آن صفحه توضیح دادهایم این رشته چه میکند و پزشکانی که در دکتر قلب این عنوان را دارند چه کسانی هستند.