ورمِ پا و قوزک — که در پزشکی «ادم» نامیده می‌شود — بسیار شایع است و علل گوناگونی دارد؛ از چند ساعت سرپا ماندن در هوای گرم تا بیماری‌های جدی. یکی از علل مهمِ آن، مشکلاتِ قلب است. چون این نشانه هم می‌تواند کاملاً بی‌خطر باشد و هم زنگِ خطرِ یک بیماریِ قلبی، شناختِ ویژگی‌های ورمِ قلبی ارزشِ زیادی دارد. در این مقاله می‌گوییم ورمِ قلبی چه مشخصاتی دارد و چطور از علل دیگر جدا می‌شود.
ورم (ادم) چرا ایجاد می‌شود؟
خون در رگ‌ها جریان دارد و بخشی از مایعِ آن به‌طور طبیعی بینِ رگ و بافت رفت‌وآمد می‌کند. وقتی این تعادل به‌هم بخورد و مایع در بافت جمع شود، ورم ایجاد می‌شود. در مشکلاتِ قلبی، وقتی قلب نتواند خون را به‌خوبی به جلو براند، فشار در وریدها بالا می‌رود و مایع به‌ویژه در پایین‌ترین نقاطِ بدن — یعنی مچ پا و ساق، و در موارد شدید شکم و ریه — جمع می‌شود. به همین دلیل ورمِ قلبی اغلب عصرها، پس از ساعت‌ها ایستادن و نشستن، بدتر است و صبح‌ها بهتر.
علل قلبیِ ورمِ پا
مهم‌ترین علل قلبیِ ورم عبارت‌اند از:
- نارسایی قلبی (به‌ویژه نارساییِ سمتِ راست) — شایع‌ترین علتِ قلبیِ ورمِ دوطرفه
- بیماری‌های دریچه‌ی قلب که به‌مرور به نارسایی منجر می‌شوند
- فشار خون ریوی که بار را روی سمتِ راستِ قلب می‌اندازد
- پریکاردیتِ فشارنده، که پرشدنِ قلب را محدود می‌کند
علل غیرقلبیِ ورم
باید تأکید کرد که همه‌ی ورم‌ها قلبی نیستند؛ در واقع بسیاری از آن‌ها علتِ دیگری دارند. علل شایعِ غیرقلبی شامل ایستادن یا نشستنِ طولانی و گرما، بیماریِ کلیه یا کبد، نارساییِ وریدها و واریس، کم‌بودنِ پروتئینِ خون، کم‌کاریِ تیروئید، بعضی داروها (مانندِ برخی داروهای فشار خون و مسکن‌ها) و بارداری است. نکته‌ی مهم اینکه ورمِ یک‌طرفه و دردناکِ ساق می‌تواند نشانه‌ی لختهٔ ورید عمقی باشد که یک اورژانسِ واقعی است و نباید معطلش کرد.
ورمِ قلبی یا غیرقلبی؟ جدولِ راهنما
| ویژگی | بیشتر به نفعِ علتِ قلبی | بیشتر به نفعِ علتِ موضعی/وریدی |
|---|---|---|
| طرفین | هر دو پا، قرینه | اغلب یک پا |
| نشانه‌های همراه | تنگیِ نفس، خستگی، وزن‌گیری | بدونِ علامتِ عمومی |
| زمان | عصرها بدتر، با بالاگذاشتنِ پا بهتر | مرتبط با ایستادن یا آسیبِ موضعی |
| هشدار | ورم + تنگیِ نفس | ورمِ یک‌طرفه‌ی دردناک و گرم (شکِ لخته) |
ورم در موقعیت‌های خاص
چند موقعیتِ خاص ارزشِ اشاره دارند. در پروازهای طولانی و نشستنِ بی‌حرکت، ورمِ خفیفِ پا شایع است و معمولاً خوش‌خیم، ولی اگر یک‌طرفه و دردناک شد باید به لخته مشکوک بود. در بارداری، ورمِ خفیفِ پا طبیعی است، اما ورمِ ناگهانی و شدیدِ صورت و دست همراه با فشار خونِ بالا می‌تواند نشانه‌ی پره‌اکلامپسی باشد و اورژانسی است. بعضی داروها — مانندِ گروهی از داروهای فشار خون، کورتون‌ها و بعضی مسکن‌ها — هم می‌توانند ورم بسازند؛ اگر ورمِ شما پس از شروعِ داروی تازه‌ای پیدا شد، آن را به پزشک بگویید (ولی دارو را خودسرانه قطع نکنید).
نشانه‌های خطر: کِی فوری مراجعه کنیم؟
- ورمِ پا همراه با تنگیِ نفس یا دردِ سینه
- ورمِ یک‌طرفه‌ی ناگهانی، دردناک و گرم (احتمالِ لختهٔ ورید)
- وزن‌گیریِ سریع در چند روز همراه با ورم
- ورمِ همراه با کاهشِ چشمگیرِ ادرار یا زردیِ پوست
تشخیص و اقدام
پزشک با معاینه، آزمایشِ خون (بررسیِ کلیه، کبد و گاهی BNP)، نوار قلب و در صورتِ لزوم اکوکاردیوگرافی و سونوگرافیِ وریدها علت را دنبال می‌کند. در معاینه، پزشک با فشار دادنِ انگشت روی ساق بررسی می‌کند که ورم «گوده‌گذار» است یا نه، و این به افتراقِ علت‌ها کمک می‌کند. درمان کاملاً به علت بستگی دارد؛ در ورمِ قلبی، کنترلِ نمک و مایع و داروهای ادرارآور زیرِ نظرِ پزشک نقشِ کلیدی دارند، در حالی که ورمِ وریدی یا داروییْ درمانِ متفاوتی می‌طلبد.
در خانه چه کنیم؟
برای ورمِ خفیف و غیرخطرناک، چند کارِ ساده کمک می‌کند: هنگامِ استراحت پاها را بالاتر از سطحِ قلب بگذارید، مصرفِ نمک را کم کنید، طولانی بی‌حرکت نمانید و هر از چند گاهی پاها را حرکت دهید، و در صورتِ توصیه‌ی پزشک از جورابِ طبی استفاده کنید. اگر نارسایی قلبی دارید، توزینِ روزانه و محدودیتِ مایع را جدی بگیرید، چون افزایشِ ناگهانیِ وزن یعنی تجمعِ مایع. اما اگر نشانه‌های خطری که بالا گفتیم را دارید، خوددرمانی را کنار بگذارید و مراجعه کنید.
لنف‌ادم و دیگر انواعِ ورم
نوعِ دیگری از ورم به نامِ لنف‌ادم وجود دارد که از اختلالِ سیستمِ لنفاوی می‌آید، نه قلب. این ورم اغلب یک‌طرفه است، پوستِ رویش به‌مرور ضخیم می‌شود و معمولاً با فشارِ انگشت «گوده» نمی‌افتد — برخلافِ ورمِ قلبی که در ابتدا گوده‌گذار است. علل شایعِ لنف‌ادم شاملِ جراحی یا پرتودرمانیِ قبلی (مثلاً پس از سرطان) و برخی عفونت‌هاست. شناختنِ این تفاوت‌ها به پزشک کمک می‌کند ورمِ قلبی را از سایرِ انواع جدا کند و درمانِ درست را انتخاب کند.
تغذیه، نمک و ورم
نمک نقشِ کلیدی در تجمعِ مایع دارد؛ سدیمِ زیاد باعث می‌شود بدن آب نگه دارد و ورم بدتر شود. کم‌کردنِ غذاهای شور، کنسروی، فرآوری‌شده و فست‌فود — که اغلب نمکِ پنهانِ زیادی دارند — می‌تواند به کاهشِ ورم کمک کند، به‌ویژه در افرادِ دارای نارسایی قلبی یا کلیوی. در مقابل، نوشیدنِ آبِ کافی (مگر در مواردی که پزشک محدودیتِ مایع داده) و تغذیه‌ی متعادل به حفظِ تعادلِ مایعاتِ بدن کمک می‌کند. تصمیم درباره‌ی محدودیتِ نمک و مایع باید متناسب با بیماریِ زمینه‌ای و زیرِ نظرِ پزشک باشد.
ورمِ شکم و نشانه‌های پیشرفته
وقتی نارساییِ سمتِ راستِ قلب پیشرفت می‌کند، مایع می‌تواند در شکم هم جمع شود (به آن «آسیت» می‌گویند) و باعثِ بزرگ‌شدنِ شکم، نفخ و کاهشِ اشتها شود. گاهی کبد هم بزرگ و دردناک می‌شود. این نشانه‌ها یعنی بیماری به مرحله‌ی جدی‌تری رسیده و نیاز به ارزیابیِ سریع دارد. ورمی که از پا شروع و به‌مرور به ران، شکم و حتی اطرافِ چشم‌ها می‌رسد، هشداری است که نباید نادیده گرفت.
چطور ورم را در خانه ارزیابی کنیم؟
یک راهِ ساده برای سنجشِ ورم در خانه این است که با انگشتِ شست چند ثانیه روی استخوانِ ساق فشار دهید و بردارید؛ اگر «گوده»ای باقی ماند که به‌کندی پر می‌شود، ورمِ گوده‌گذار است که اغلب با علل قلبی، کلیوی یا کبدی مرتبط است. توجه به قرینه‌بودن (هر دو پا یا یک پا)، وجودِ درد و گرما، و همراهی با تنگیِ نفس یا تغییرِ وزن هم اطلاعاتِ مهمی می‌دهد. عکس‌گرفتن از پاها در روزهای مختلف می‌تواند روندِ بهتر یا بدترشدن را نشان دهد و به پزشک کمک کند.
ورم در سالمندان
در سالمندان ورمِ پا بسیار شایع است و اغلب چند علت هم‌زمان دارد: کم‌تحرکی، ضعفِ وریدها، داروهای متعدد و بیماری‌های قلبی و کلیوی. به همین دلیل، ورم در سالمند را نباید سرسری گرفت یا صرفاً به «پیری» نسبت داد، به‌ویژه اگر تازه یا پیش‌رونده باشد. از سوی دیگر، مصرفِ خودسرانه‌ی داروهای ادرارآور در سالمندان می‌تواند خطرناک باشد و باعثِ کم‌آبی و افتِ فشار شود؛ پس درمانِ ورم در این گروه باید حتماً زیرِ نظرِ پزشک و با توجه به همه‌ی بیماری‌ها و داروها انجام شود.
پرسش‌های پرتکرار
ورمِ هر دو پا حتماً قلبی است؟
نه؛ کلیه، کبد، داروها، کم‌کاریِ تیروئید و ایستادنِ طولانی هم ورمِ دوطرفه می‌دهند. ولی ورمِ دوطرفه همراه با تنگیِ نفس به قلب مشکوک است.
چرا عصرها ورمم بیشتر می‌شود؟
در طولِ روز با ایستادن و نشستن، مایع به سمتِ پاها می‌رود؛ بدترشدنِ عصرگاهی شایع است و به‌تنهایی لزوماً خطرناک نیست.
ورمِ یک پا خطرناک‌تر است؟
ورمِ ناگهانیِ یک‌طرفه‌ی دردناک و گرم می‌تواند لختهٔ ورید باشد و نیاز به ارزیابیِ فوری دارد.
جورابِ طبی برای همه خوب است؟
برای ورمِ وریدی مفید است، ولی در بعضی بیماری‌ها (مثلِ برخی مشکلاتِ شریانی) توصیه نمی‌شود؛ پیش از استفاده با پزشک مشورت کنید.
نمک واقعاً روی ورم اثر دارد؟
بله؛ نمکِ زیاد باعثِ نگه‌داشتنِ آب در بدن می‌شود و ورم را بدتر می‌کند، به‌ویژه در افرادِ دارای نارسایی قلبی یا کلیوی.
ورمِ ناشی از ایستادنِ طولانی چطور بهتر می‌شود؟
با حرکتِ منظمِ پاها، بالا گذاشتنِ آن‌ها هنگامِ استراحت و کم‌کردنِ زمانِ بی‌حرکتی اغلب بهتر می‌شود؛ اگر ادامه‌دار یا یک‌طرفه بود، بررسی لازم است.
جمع‌بندی
ورمِ پا علل فراوانی دارد و همیشه قلبی نیست، ولی ورمِ دوطرفه همراه با تنگیِ نفس، خستگی و وزن‌گیریِ سریع به قلب مشکوک است، و ورمِ یک‌طرفه‌ی دردناک می‌تواند لخته باشد و اورژانسی است.
اگر ورمِ تازه، پیش‌رونده یا همراه با نشانه‌های خطر دارید، خوددرمانی نکنید؛ تعیینِ علت با معاینه و بررسیِ پزشکی، هم خیالتان را راحت می‌کند و هم از عوارضِ احتمالی جلوگیری می‌کند.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.