بیماریِ عروق کرونر شایع‌ترین بیماریِ قلب و یکی از علل اصلیِ مرگ در جهان و ایران است. «کرونر» نامِ رگ‌هایی است که مثلِ تاجی دورِ قلب پیچیده‌اند و خونِ پراکسیژن را به خودِ عضله‌ی قلب می‌رسانند. وقتی این رگ‌ها تنگ شوند، قلب — به‌ویژه هنگامِ فعالیت — خونِ کافی نمی‌گیرد. این مقاله توضیح می‌دهد این بیماری چطور شکل می‌گیرد، چه نشانه‌هایی دارد و چه می‌توان کرد.
خبرِ مهم این است که بیماریِ کرونر هم تا حدِّ زیادی قابلِ‌پیشگیری است و هم درمان‌های مؤثری دارد. شناختِ آن، اولین قدم برای محافظت از قلب است.
عروق کرونر چه کاری می‌کنند؟
قلب خودش یک عضله است و مثلِ هر عضله‌ی دیگری به خون و اکسیژن نیاز دارد. دو رگِ اصلیِ کرونر، چپ و راست، از ابتدای آئورت جدا می‌شوند و با شاخه‌هایشان تمامِ عضله‌ی قلب را تغذیه می‌کنند. اگر جریانِ خون در یکی از این شاخه‌ها کم شود، بخشی از قلب که به آن وابسته است دچارِ کم‌خونی می‌شود.
بیماری چطور شکل می‌گیرد؟
ریشه‌ی بیماری، تصلب شرایین است: رسوبِ تدریجیِ چربی، کلسترول و سلول‌های التهابی در دیواره‌ی رگ که «پلاک» نامیده می‌شود. این روند سال‌ها و حتی دهه‌ها بی‌صدا پیش می‌رود. پلاک‌ها رگ را به‌تدریج تنگ می‌کنند و گاهی ناگهان پاره می‌شوند؛ آن‌وقت رویشان لخته می‌بندد و ممکن است رگ را کاملاً ببندد.
عوامل خطر
عواملی که احتمالِ این بیماری را بالا می‌برند، در جدول زیر آمده‌اند. بیشترِ آن‌ها قابلِ‌کنترل‌اند:
| قابلِ‌کنترل | غیرقابلِ‌کنترل |
|---|---|
| فشار خون بالا | افزایش سن |
| چربی خون بالا (LDL) | جنس مرد (در سنین پایین‌تر) |
| دیابت | سابقه‌ی خانوادگیِ بیماریِ زودرس |
| سیگار و قلیان | ژنتیک (مثل Lp(a) بالا) |
| چاقی، کم‌تحرکی، استرس | — |
علائم: از آنژین تا سکته
شایع‌ترین علامت، آنژین صدری است: فشار یا سنگینیِ قفسه‌ی سینه که با فعالیت یا استرس می‌آید و با استراحت آرام می‌شود و ممکن است به بازو، گردن یا فک پخش شود. تنگیِ نفس و خستگیِ زودرس هم شایع‌اند. اما بسیاری از افراد تا پیش از اولین حادثه هیچ علامتی ندارند، و گاهی اولین نشانه خودِ سکته‌ی قلبی است.
بیماری خاموش
در بعضی افراد، به‌ویژه دیابتی‌ها و سالمندان، کم‌خونیِ قلب بدونِ درد رخ می‌دهد که به آن ایسکمی خاموش می‌گویند. به همین دلیل نبودِ درد به معنای سالم‌بودنِ رگ‌ها نیست، و کسانی که عوامل خطرِ متعدد دارند باید حتی بی‌علامت هم ارزیابی شوند.
تشخیص چگونه است؟
پزشک از شرح‌حال و معاینه شروع می‌کند و سپس بسته به شرایط از آزمون‌هایی مثلِ نوار قلب، تست ورزش، اکوی استرس یا اسکن هسته‌ای، سی‌تی‌آنژیوگرافی و در نهایت آنژیوگرافی استفاده می‌کند. آنژیوگرافی دقیق‌ترین روشِ دیدنِ تنگی‌هاست و در صورتِ نیاز همان‌جا می‌توان رگ را باز کرد.
درمان دارویی
ستونِ درمان، دارو است: داروهای ضدپلاکت مثلِ آسپرین برای کاهشِ خطرِ لخته، استاتین برای پایین‌آوردنِ LDL و تثبیتِ پلاک، و داروهایی مثلِ بتابلاکر یا نیترات برای کم‌کردنِ آنژین. کنترلِ فشار خون و قند هم بخشی از درمان است. انتخاب و ترکیبِ داروها کارِ پزشک است.
باز کردنِ رگ: استنت و بای‌پس
وقتی تنگی شدید است یا با دارو کنترل نمی‌شود، رگ را باز می‌کنند: یا با آنژیوپلاستی و گذاشتنِ استنت از راهِ کاتتر، یا با جراحیِ بای‌پس که در آن مسیرِ تازه‌ای برای خون ساخته می‌شود. انتخاب بینِ این دو به تعداد و محلِ تنگی‌ها، دیابت و وضعیتِ کلیِ بیمار بستگی دارد.
نقشِ سبکِ زندگی
هیچ دارو یا استنتی جای سبکِ زندگیِ سالم را نمی‌گیرد. ترکِ سیگار، تغذیه‌ی قلب‌سالم، فعالیتِ بدنیِ منظم، کنترلِ وزن و مدیریتِ استرس، هم سرعتِ پیشرفتِ بیماری را کم می‌کنند و هم خطرِ حوادث را. شرکت در برنامه‌ی بازتوانیِ قلبی پس از تشخیص بسیار مفید است.
آیا بیماری برگشت‌پذیر است؟
پلاک‌هایی که سال‌ها شکل گرفته‌اند معمولاً به‌طورِ کامل ناپدید نمی‌شوند، ولی با درمانِ جدی — به‌ویژه کاهشِ قویِ LDL — پیشرفتشان کند یا متوقف می‌شود و پلاک‌ها پایدارتر و کم‌خطرتر می‌شوند. یعنی هدف، «مهار» بیماری است و این هدف کاملاً دست‌یافتنی است.
کِی فوری کمک بگیریم؟
دردِ فشارنده‌ی سینه که بیش از چند دقیقه طول بکشد، در استراحت رخ دهد، یا با تعریق، تهوع و تنگیِ نفس همراه باشد، می‌تواند نشانه‌ی سکته یا آنژین ناپایدار باشد. در این حالت معطل نکنید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
بیماری کرونر در زنان
بیماری عروق کرونر در زنان معمولاً حدودِ ده سال دیرتر از مردان ظاهر می‌شود، چون هورمونِ استروژن تا پیش از یائسگی تا حدی محافظت می‌کند. اما پس از یائسگی خطر به‌سرعت بالا می‌رود. علائم در زنان هم اغلب کمتر کلاسیک است و ممکن است فقط تنگیِ نفس، خستگی یا ناراحتیِ مبهم باشد؛ همین گاهی باعثِ تأخیر در تشخیص می‌شود.
دیابت و بیماری کرونر
دیابت یکی از قوی‌ترین عوامل خطرِ بیماریِ کرونر است و در افرادِ دیابتی بیماری اغلب گسترده‌تر و در چند رگ هم‌زمان است. علاوه بر این، آسیبِ عصبیِ ناشی از دیابت می‌تواند درد را کم‌رنگ کند. به همین دلیل کنترلِ دقیقِ قند، فشار و چربی در دیابتی‌ها اهمیتِ دوچندانی دارد و برخی داروهای جدیدِ دیابت هم سودِ قلبیِ اثبات‌شده دارند.
غربالگری در افرادِ بی‌علامت
برای همه‌ی افراد آزمون‌های تصویربرداری توصیه نمی‌شود. پایه‌ی غربالگری، اندازه‌گیریِ منظمِ فشار خون، چربی و قند و برآوردِ خطرِ کلیِ قلبی است. در افرادی که خطرشان در محدوده‌ی مرزی است، پزشک ممکن است اسکنِ کلسیمِ عروقِ کرونر را برای تصمیم‌گیری درباره‌ی شروعِ دارو پیشنهاد کند.
ارتباط با سایر بیماری‌ها
کسی که بیماری عروق کرونر دارد، احتمالاً در رگ‌های دیگر بدن هم درجاتی از تصلب شرایین دارد؛ مثلاً در رگ‌های گردن یا پاها. بیماریِ مزمنِ کلیه، بیماری‌های التهابیِ مفصلی و آپنه‌ی خواب هم با خطرِ بالاترِ بیماریِ کرونر همراه‌اند. نگاهِ کل‌نگر به سلامت، بخشی از مدیریتِ این بیماری است.
هزینه‌ی تأخیر
بسیاری از بیماران سال‌ها علائمِ خفیف را نادیده می‌گیرند تا وقتی که یک حادثه‌ی جدی رخ دهد. تشخیص و درمانِ زودهنگام هم از عضله‌ی قلب محافظت می‌کند و هم گزینه‌های درمانیِ ساده‌تری باقی می‌گذارد. اگر هنگامِ فعالیت درد، فشار یا تنگیِ نفسِ تازه حس می‌کنید، آن را به پزشک بگویید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا بیماری عروق کرونر ارثی است؟
سابقه‌ی خانوادگی خطر را بالا می‌برد، ولی بیشترِ عوامل خطر قابلِ‌کنترل‌اند و سبکِ زندگی نقشِ بزرگی دارد.
تفاوت آنژین و سکته چیست؟
در آنژین جریانِ خون موقتاً کم می‌شود و عضله آسیبِ ماندگار نمی‌بیند؛ در سکته رگ بسته می‌شود و بخشی از عضله آسیب می‌بیند.
با تست ورزشِ طبیعی خیالم راحت باشد؟
تستِ طبیعی خبرِ خوبی است ولی همه‌ی تنگی‌ها را رد نمی‌کند؛ تفسیر با پزشک و بر پایه‌ی کلِ شرایط است.
آیا با استنت بیماری درمان می‌شود؟
استنت تنگیِ همان نقطه را باز می‌کند ولی بیماریِ زمینه‌ای را درمان نمی‌کند؛ دارو و سبکِ زندگی همچنان لازم‌اند.
جوان‌ها هم مبتلا می‌شوند؟
کمتر، ولی با سیگار، چربیِ ارثی یا دیابت ممکن است؛ سنِ پایین دلیلِ نادیده‌گرفتنِ علائم نیست.
از کجا بفهمم رگ‌هایم تنگ است؟
فقط با ارزیابیِ پزشکی و آزمون‌های تشخیصی؛ علائم به‌تنهایی کافی نیستند و گاهی اصلاً وجود ندارند.
جمع‌بندی
بیماریِ عروق کرونر از رسوبِ تدریجیِ پلاک در رگ‌های قلب شروع می‌شود، سال‌ها خاموش می‌ماند و می‌تواند با آنژین، تنگیِ نفس یا ناگهان با سکته خودش را نشان دهد. عوامل خطرِ اصلی‌اش — فشار، چربی، قند و سیگار — قابلِ‌کنترل‌اند.
با دارو، در صورتِ نیاز باز کردنِ رگ، و مهم‌تر از همه سبکِ زندگیِ سالم، این بیماری قابلِ‌مهار است. اگر عاملِ خطر دارید، ارزیابیِ پزشکی را به تعویق نیندازید.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.