تصلب شرایین یا آترواسکلروز فرایندی است که در آن دیواره‌ی رگ‌ها به‌تدریج با رسوبِ چربی و سلول‌های التهابی ضخیم و سفت می‌شود. این روند ریشه‌ی مشترکِ سکته‌ی قلبی، سکته‌ی مغزی و تنگیِ رگ‌های پاست. شناختِ چگونگیِ شکل‌گیریِ آن کمک می‌کند بفهمیم چرا کنترلِ عوامل خطر این‌قدر مهم است.
نکته‌ی کلیدی: آترواسکلروز از جوانی آغاز می‌شود و دهه‌ها بی‌صدا پیش می‌رود، پس پیشگیری هم هرچه زودتر شروع شود بهتر است.
دیواره‌ی سالمِ رگ
درونِ رگ با لایه‌ی نازکی از سلول‌ها به نامِ «اندوتلیوم» پوشیده شده که مثلِ یک سدِ هوشمند عمل می‌کند: جریانِ خون را روان نگه می‌دارد، از چسبیدنِ پلاکت‌ها جلوگیری می‌کند و به رگ اجازه می‌دهد گشاد و تنگ شود. آسیب به همین لایه، نقطه‌ی شروعِ ماجراست.
مراحلِ شکل‌گیریِ پلاک
شکل‌گیریِ پلاک مرحله‌به‌مرحله و طیِ سال‌ها رخ می‌دهد:
| مرحله | چه اتفاقی می‌افتد |
|---|---|
| آسیبِ اندوتلیوم | فشار خون، سیگار، قند و چربیِ بالا به لایه‌ی درونی آسیب می‌زنند |
| نفوذِ چربی | ذراتِ LDL به دیواره نفوذ و اکسید می‌شوند |
| التهاب | سلول‌های ایمنی چربی را می‌بلعند و «سلول کف‌آلود» می‌سازند |
| رشدِ پلاک | پوشش فیبری روی هسته‌ی چربی شکل می‌گیرد و رگ تنگ می‌شود |
| پارگی و لخته | پلاکِ ناپایدار ترک می‌خورد و لخته رگ را می‌بندد |
نقشِ LDL
ذراتِ LDL (کلسترولِ بد) مادّه‌ی اولیه‌ی پلاک‌اند. هرچه LDL بالاتر و مدتِ قرار گرفتن در معرضِ آن طولانی‌تر باشد، رسوبِ بیشتری شکل می‌گیرد. به همین دلیل کاهشِ LDL — با سبکِ زندگی و در صورتِ نیاز با دارو — یکی از مؤثرترین راه‌های کند کردنِ آترواسکلروز است.
نقشِ التهاب
آترواسکلروز فقط «جمع شدنِ چربی» نیست؛ یک فرایندِ التهابیِ مزمن است. سلول‌های ایمنی در دیواره‌ی رگ فعال می‌شوند و همین التهاب، پلاک را رشد می‌دهد و ناپایدار می‌کند. سیگار، چاقیِ شکمی، دیابت و کم‌تحرکی این التهاب را تشدید می‌کنند.
پلاکِ پایدار و ناپایدار
همه‌ی پلاک‌ها به یک اندازه خطرناک نیستند. پلاکِ پایدار پوششِ ضخیمی دارد و ممکن است رگ را تنگ کند ولی کمتر پاره می‌شود. پلاکِ ناپایدار هسته‌ی چربیِ بزرگ و پوششِ نازکی دارد و حتی اگر رگ را زیاد تنگ نکرده باشد، ممکن است ناگهان پاره شود و سکته ایجاد کند. به همین دلیل بسیاری از سکته‌ها از تنگی‌های «متوسط» رخ می‌دهند.
کدام رگ‌ها درگیر می‌شوند؟
آترواسکلروز یک بیماریِ سیستمیک است و می‌تواند هر سرخرگی را درگیر کند: عروقِ کرونرِ قلب (آنژین و سکته‌ی قلبی)، شریان‌های گردن و مغز (سکته‌ی مغزی)، شریان‌های پا (دردِ هنگامِ راه رفتن) و آئورت. کسی که در یک جا بیماری دارد، احتمالاً در جاهای دیگر هم درجاتی از آن را دارد.
عواملِ تسریع‌کننده
مهم‌ترین عواملی که روند را تند می‌کنند عبارت‌اند از فشار خون بالا، چربیِ خونِ بالا، دیابت، سیگار و قلیان، چاقیِ شکمی، کم‌تحرکی و سابقه‌ی خانوادگی. ترکیبِ چند عامل، اثرشان را چند برابر می‌کند.
علائم کِی ظاهر می‌شوند؟
آترواسکلروز معمولاً تا وقتی رگ به‌طورِ قابلِ‌توجهی تنگ نشده یا پلاکی پاره نشده، علامتی ندارد. اولین نشانه ممکن است آنژین، دردِ پا هنگامِ راه رفتن، یا متأسفانه خودِ سکته باشد. برای همین غربالگریِ عوامل خطر در افرادِ بی‌علامت اهمیت دارد.
آیا می‌توان آن را کند یا متوقف کرد؟
بله. کاهشِ قویِ LDL، کنترلِ فشار و قند، ترکِ سیگار، تحرک و تغذیه‌ی سالم، پیشرفتِ پلاک را کند یا متوقف می‌کنند و پلاک‌ها را پایدارتر می‌سازند. پلاک‌های قدیمی معمولاً کامل ناپدید نمی‌شوند، ولی ناپایدار نبودنشان یعنی خطرِ سکته کمتر.
آزمون‌هایی که پلاک را نشان می‌دهند
سونوگرافیِ شریانِ گردن، اسکنِ کلسیمِ عروقِ کرونر و سی‌تی‌آنژیوگرافی می‌توانند وجودِ پلاک را حتی پیش از بروزِ علامت نشان دهند. پزشک تصمیم می‌گیرد کدام آزمون برای چه کسی مفید است؛ این آزمون‌ها برای همه لازم نیستند.
سیگار و رگ‌ها
سیگار و قلیان از چند راه به رگ‌ها آسیب می‌زنند: لایه‌ی درونیِ رگ را تخریب می‌کنند، التهاب را بالا می‌برند، خون را مستعدِ لخته می‌کنند و کلسترولِ خوب را کم می‌کنند. خبرِ خوب این است که با ترکِ سیگار، بخشی از این آسیب‌ها طیِ ماه‌ها و سال‌ها جبران می‌شود و خطرِ حوادث به‌طورِ قابلِ‌توجهی پایین می‌آید.
دیابت و قندِ بالا
قندِ بالای خون، پروتئین‌های دیواره‌ی رگ را تغییر می‌دهد و التهاب را تشدید می‌کند؛ به همین دلیل آترواسکلروز در دیابتی‌ها زودتر و گسترده‌تر رخ می‌دهد. کنترلِ قند در کنارِ کنترلِ فشار و چربی، سهمِ مهمی در کند کردنِ این روند دارد.
ورزش چطور کمک می‌کند؟
فعالیتِ بدنیِ منظم عملکردِ لایه‌ی درونیِ رگ را بهتر می‌کند، فشار خون و قند را پایین می‌آورد، کلسترولِ خوب را بالا می‌برد و به کاهشِ وزن کمک می‌کند. مجموعِ این اثرات، پیشرفتِ آترواسکلروز را کند می‌کند. حتی پیاده‌رویِ تندِ روزانه سودِ قابلِ‌توجهی دارد.
ژنتیک و سابقه‌ی خانوادگی
در بعضی خانواده‌ها، به‌خاطرِ ژن‌هایی مثلِ چربیِ ارثیِ بالا یا Lp(a) بالا، آترواسکلروز زودتر و شدیدتر رخ می‌دهد. اگر پدر، مادر یا خواهر و برادرتان در سنِ پایین سکته کرده‌اند، این را به پزشک بگویید تا ارزیابیِ زودهنگام‌تر و درمانِ جدی‌تری در نظر گرفته شود.
رژیمِ غذایی و التهاب
الگوی غذاییِ سرشار از سبزیجات، میوه، حبوبات، غلاتِ کامل، ماهی و روغنِ زیتون با التهابِ کمتر و پروفایلِ چربیِ بهتر همراه است. در مقابل، غذاهای فرآوری‌شده، چربیِ ترانس و قندِ افزوده التهاب را بیشتر می‌کنند. تغذیه یکی از ابزارهای روزمره برای مهارِ این بیماری است.
پرسش‌های پرتکرار
آترواسکلروز از چه سنی شروع می‌شود؟
نخستین تغییرات گاهی از نوجوانی و جوانی دیده می‌شوند؛ پیشرفت دهه‌ها طول می‌کشد.
آیا تصلب شرایین درمان قطعی دارد؟
پلاک‌ها معمولاً کامل از بین نمی‌روند، ولی پیشرفتشان با درمان کند یا متوقف و خطرشان کم می‌شود.
فقط افرادِ چاق دچار آن می‌شوند؟
نه؛ سیگار، فشار خون، چربیِ ارثی و دیابت در افرادِ لاغر هم آن را ایجاد می‌کنند.
سیر یا مکمل‌ها رگ‌ها را تمیز می‌کنند؟
شواهدی برای «تمیز کردنِ» رگ با مکمل‌ها وجود ندارد؛ درمانِ اثبات‌شده کنترلِ عوامل خطر و دارو است.
تنگیِ کم هم خطرناک است؟
ممکن است؛ پلاکِ ناپایدار حتی با تنگیِ متوسط می‌تواند پاره شود و سکته ایجاد کند.
کلسیم‌اسکور چیست؟
یک اسکنِ سی‌تی که مقدارِ کلسیمِ پلاک‌های کرونر را می‌سنجد و به برآوردِ خطر کمک می‌کند.
جمع‌بندی
تصلب شرایین فرایندی کند و التهابی است که با آسیبِ دیواره‌ی رگ شروع می‌شود، با نفوذِ LDL و التهاب پلاک می‌سازد و در نهایت با پارگیِ پلاک به سکته‌ی قلبی یا مغزی می‌انجامد.
خوشبختانه با کاهشِ LDL، کنترلِ فشار و قند، ترکِ سیگار و سبکِ زندگیِ سالم، می‌توان این روند را کند کرد و پلاک‌ها را کم‌خطرتر ساخت. پیشگیری هرچه زودتر شروع شود، اثرش بیشتر است.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.