کسی که یک بار سکته‌ی قلبی را تجربه کرده، بیش از دیگران در معرضِ سکته‌ی دوم است، چون بیماریِ زمینه‌ای — بیماری عروق کرونر — همچنان وجود دارد. اما خبرِ بسیار خوب این است که مجموعه‌ای از اقداماتِ اثبات‌شده می‌تواند این خطر را به‌شدت کاهش دهد. به این اقدامات «پیشگیریِ ثانویه» می‌گویند.
این مقاله فهرستِ کاملِ این اقدامات را به زبانِ ساده مرور می‌کند؛ از داروها تا عادت‌های روزمره.
چرا خطر بالاتر است؟
سکته یعنی پلاک‌هایی در رگ‌های قلب وجود دارند. پلاکی که پاره شد درمان شده، ولی پلاک‌های دیگر هنوز سر جایشان‌اند. علاوه بر این، قلبِ آسیب‌دیده ممکن است مستعدِ نارسایی یا آریتمی باشد. پیشگیریِ ثانویه یعنی هم پلاک‌ها را آرام نگه داریم و هم از قلب محافظت کنیم.
داروهای کلیدی
داروها پایه‌ی پیشگیری‌اند و هرکدام مسیرِ متفاوتی را هدف می‌گیرند. مهم‌ترینشان ضدپلاکت‌ها، استاتین با دوزِ بالا، بتابلاکر و مهارکننده‌های ACE یا ARB هستند. مصرفِ منظمِ همه‌ی آن‌ها، به‌ویژه در سالِ اول، تفاوتِ بزرگی می‌سازد.
اهدافِ درمانی
برای اینکه بدانید درمان کار می‌کند، چند عدد را باید پایش کرد. اهدافِ رایج در جدول زیر آمده‌اند (هدفِ شخصیِ شما را پزشک تعیین می‌کند):
| شاخص | هدفِ معمول پس از سکته |
|---|---|
| LDL (کلسترول بد) | بسیار پایین؛ اغلب کمتر از ۵۵ میلی‌گرم در دسی‌لیتر |
| فشار خون | معمولاً کمتر از ۱۳۰ روی ۸۰ |
| قند (در دیابت) | HbA1c در محدوده‌ی توصیه‌ی پزشک |
| سیگار و قلیان | صفر |
| فعالیت بدنی | دست‌کم ۱۵۰ دقیقه‌ی متوسط در هفته |
LDL؛ هرچه پایین‌تر، بهتر
پس از سکته، هدفِ LDL بسیار پایین‌تر از افرادِ عادی است. اگر استاتین به‌تنهایی به هدف نرساند، پزشک داروهای دیگری مثلِ اِزتیمایب یا داروهای جدیدترِ تزریقی اضافه می‌کند. کاهشِ قویِ LDL پلاک‌ها را پایدار می‌کند و احتمالِ پارگی‌شان را کم می‌کند.
ترکِ سیگار؛ مهم‌ترین قدم
ادامه‌ی سیگار پس از سکته خطرِ حادثه‌ی دوم را به‌شدت بالا می‌برد، و ترکِ آن یکی از مؤثرترین کارهایی است که می‌توانید انجام دهید — گاهی هم‌اندازه‌ی چند دارو. قلیان و سیگار الکترونیک هم جایگزینِ بی‌خطری نیستند. برای ترک از پزشک کمک بگیرید.
بازتوانیِ قلبی
برنامه‌ی بازتوانیِ قلبی ورزشِ ایمن، آموزش و حمایتِ روانی را ترکیب می‌کند و خطرِ مرگ و بستری را کم می‌کند. اگر به آن ارجاع داده نشده‌اید، خودتان درخواست کنید. این برنامه همچنین به شما یاد می‌دهد علائمِ هشدار را بشناسید.
تغذیه
الگوی غذاییِ مدیترانه‌ای یا مشابهِ آن — سرشار از سبزیجات، میوه، غلاتِ کامل، حبوبات، ماهی و روغنِ زیتون، و کم از نمک، چربیِ اشباع و غذاهای فرآوری‌شده — بخشی از پیشگیریِ ثانویه است. تغییرِ تدریجی و پایدار بهتر از رژیم‌های سخت و کوتاه است.
فشار خون و دیابت
کنترلِ فشار خون و قند، فشار را از روی رگ‌ها برمی‌دارد. اندازه‌گیریِ منظمِ فشار در خانه و پیگیریِ آزمایش‌های قند کمک می‌کند درمان به‌موقع تنظیم شود. در افرادِ دیابتی، بعضی داروهای جدیدِ دیابت سودِ قلبیِ اثبات‌شده دارند؛ با پزشک مطرح کنید.
واکسن آنفلوانزا
عفونت‌هایی مثلِ آنفلوانزا می‌توانند در بیمارانِ قلبی محرکِ حادثه‌ی تازه باشند. واکسیناسیونِ سالانه‌ی آنفلوانزا برای بیمارانِ پس از سکته توصیه می‌شود و یک اقدامِ ساده ولی مؤثر است.
سلامتِ روان و خواب
افسردگی پس از سکته شایع است و هم کیفیتِ زندگی و هم پایبندی به درمان را کم می‌کند. خوابِ ناکافی و آپنه‌ی خواب هم با خطرِ قلبیِ بالاتر همراه‌اند. این موارد را با پزشک در میان بگذارید؛ درمانِ آن‌ها بخشی از محافظت از قلب است.
پایبندی به دارو؛ نقطه‌ی ضعفِ رایج
مطالعات نشان می‌دهند بخشِ قابلِ‌توجهی از بیماران طیِ چند ماه پس از سکته، مصرفِ بعضی داروهایشان را کنار می‌گذارند؛ گاهی به‌خاطرِ فراموشی، گاهی به‌خاطرِ هزینه یا ترس از عوارض. این یکی از دلایلِ اصلیِ سکته‌ی دوم است. استفاده از جعبه‌ی قرص، یادآورِ تلفن و صحبتِ صادقانه با پزشک درباره‌ی مشکلات، کمک می‌کند.
کاهشِ وزن
در افرادِ دارای اضافه‌وزن، کاهشِ تدریجیِ وزن فشار خون، قند و چربیِ خون را بهتر می‌کند و بارِ قلب را کم می‌کند. لازم نیست به وزنِ ایده‌آل برسید؛ کاهشِ ۵ تا ۱۰ درصدِ وزن هم سودِ واقعی دارد. رژیم‌های شدید و ناگهانی توصیه نمی‌شوند.
مدیریتِ استرس
استرسِ مزمن با فشار خونِ بالاتر، خوابِ بدتر و عادت‌های ناسالم همراه است. یافتنِ راه‌هایی برای کاهشِ استرس — ورزش، وقت‌گذرانی با خانواده، سرگرمی، تنفسِ آرام یا مشاوره — بخشی از مراقبت از قلب پس از سکته است.
آگاهی از علائمِ هشدار
بیمارانِ پس از سکته و خانواده‌شان باید علائمِ سکته را بشناسند و بدانند در صورتِ بروزِ آن‌ها فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرند. داشتنِ نیتروگلیسیرین (اگر تجویز شده) و دانستنِ طرزِ مصرفش هم مهم است. آمادگی، زمانِ واکنش را کوتاه می‌کند.
پیگیری با تیمِ درمان
ویزیت‌های منظم با متخصصِ قلب و پزشکِ عمومی، فرصتِ تنظیمِ داروها، بررسیِ آزمایش‌ها و رسیدگی به عوارض را فراهم می‌کند. این ویزیت‌ها را حتی وقتی حالتان خوب است ادامه دهید؛ هدفِ پیشگیری، جلوگیری از مشکل پیش از بروزِ آن است.
پرسش‌های پرتکرار
آیا می‌توانم داروها را پس از چند ماه کم کنم؟
برخی تنظیم‌ها با نظرِ پزشک ممکن است، ولی قطعِ خودسرانه — به‌ویژه ضدپلاکت و استاتین — خطرناک است.
LDL من «نرمال» است؛ باز هم استاتین لازم است؟
پس از سکته معمولاً بله؛ هدفِ LDL بسیار پایین‌تر از محدوده‌ی «نرمال» افرادِ سالم است.
یک نخ سیگار در روز اشکالی دارد؟
بله؛ حتی مقدارِ کم خطر را بالا می‌برد. هدف، ترکِ کامل است.
چقدر ورزش لازم است؟
دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیتِ متوسط در هفته، با شروعِ تدریجی و ترجیحاً در قالبِ بازتوانی.
آیا مکمل امگا-۳ کمک می‌کند؟
شواهدِ مکمل‌ها متناقض است؛ خوردنِ ماهی ترجیح دارد و درباره‌ی مکمل با پزشک مشورت کنید.
چند وقت یک‌بار به پزشک مراجعه کنم؟
در سالِ اول مکررتر و بعد طبقِ برنامه‌ی پزشک؛ آزمایش‌های چربی و قند را هم منظم انجام دهید.
جمع‌بندی
پیشگیری از سکته‌ی دوم بر چند پایه استوار است: مصرفِ منظمِ داروهای کلیدی، رساندنِ LDL و فشار خون به اهدافِ سخت‌گیرانه، ترکِ کاملِ سیگار، بازتوانیِ قلبی، تغذیه‌ی سالم و توجه به روان و خواب.
هیچ‌کدام از این‌ها به‌تنهایی معجزه نمی‌کند، ولی کنارِ هم خطرِ حادثه‌ی دوم را به‌طورِ چشمگیری کاهش می‌دهند. پیگیریِ منظم با پزشک، بهترین تضمین است.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.