تصورِ رایج از سکته‌ی قلبی یک دردِ شدیدِ سینه در یک مرد است؛ صحنه‌ای که در فیلم‌ها بارها دیده‌ایم. اما در زنان، سکته اغلب چهره‌ی متفاوت و آرام‌تری دارد، و همین باعث می‌شود دیرتر تشخیص داده شود و درمان دیرتر شروع شود. از آنجا که بیماری قلبی یکی از علل اصلیِ مرگِ زنان است، شناختِ این تفاوت‌ها می‌تواند واقعاً جان‌بخش باشد.
یک باورِ غلطِ خطرناک این است که بیماریِ قلبی «مشکلِ مردان» است. در واقع پس از یائسگی، خطرِ بیماریِ قلبی در زنان به‌سرعت بالا می‌رود و به مردان نزدیک می‌شود. همین باورِ غلط باعث می‌شود هم خودِ زنان و هم گاهی کادرِ درمان، نشانه‌ها را دیرتر جدی بگیرند.
چرا نشانه‌ها در زنان فرق دارد؟
بیماریِ قلبی در زنان می‌تواند علاوه بر عروقِ بزرگ، عروقِ کوچک‌ترِ قلب را هم درگیر کند (به آن «بیماریِ عروقِ ریز» می‌گویند) و الگوی علائم را تغییر دهد. نتیجه این است که نبودِ یک دردِ کلاسیکِ شدیدِ سینه، به‌هیچ‌وجه سکته را رد نمی‌کند. بسیاری از زنان بعداً می‌گویند نشانه‌هایشان را به خستگی، استرس، آنفلوانزا یا مشکلِ گوارشی نسبت داده بودند.
نشانه‌های شایع در زنان
در زنان، در کنارِ دردِ سینه، این نشانه‌ها پررنگ‌ترند:
- خستگیِ غیرعادی و شدید، گاهی روزها پیش از حادثه
- تنگیِ نفس بدونِ دردِ واضحِ سینه
- تهوع، استفراغ یا سوءهاضمه
- دردِ پشت، گردن، فک یا شانه
- سرگیجه، تعریقِ سرد و حسِ اضطرابِ شدید
باید تأکید کرد که دردِ سینه همچنان شایع‌ترین نشانه در هر دو جنس است؛ نکته این است که در زنان نشانه‌های همراه و غیرکلاسیک بیشتر دیده می‌شوند و گاهی دردِ سینه خفیف یا در پس‌زمینه است و به‌جای «درد»، بیشتر به‌صورتِ «فشار» یا «پُری» حس می‌شود.
جدولِ مقایسه‌ی زن و مرد
| ویژگی | مردان (بیشتر) | زنان (بیشتر) |
|---|---|---|
| نشانه‌ی غالب | دردِ فشارنده‌ی سینه | ترکیبی از خستگی، تنگیِ نفس، تهوع |
| انتشار درد | بازوی چپ | فک، گردن، پشت، هر دو بازو |
| علائمِ مقدماتی | کمتر | خستگیِ روزها پیش از حادثه شایع‌تر |
| تشخیص | اغلب سریع‌تر | اغلب با تأخیر |
قلبِ زنان در سنینِ مختلف
خطر و الگوی بیماریِ قلبی در زنان در طولِ زندگی تغییر می‌کند. در سنینِ باروری، هورمونِ استروژن تا حدی نقشِ محافظتی دارد و بیماریِ قلبی نادرتر است. اما بارداری می‌تواند پنجره‌ای به آینده باشد: فشار خون یا دیابتِ بارداری و پره‌اکلامپسی، خطرِ قلبیِ سال‌های بعد را نشان می‌دهند. پس از یائسگی با افتِ استروژن، خطر به‌سرعت بالا می‌رود، فشار خون و چربیِ خون بدتر می‌شوند و بیماریِ قلبی شایع‌تر می‌شود. به همین دلیل یائسگی زمانِ خوبی برای ارزیابیِ جدیِ خطر و اصلاحِ سبکِ زندگی است.
چرا تشخیص در زنان دیر می‌شود؟
دو عامل دست‌به‌دستِ هم می‌دهند. از یک سو، خودِ زنان نشانه‌های مبهم را دست‌کم می‌گیرند یا به استرس و خستگی نسبت می‌دهند و دیرتر به اورژانس می‌روند — اغلب چون نگرانِ دیگران‌اند یا فکر می‌کنند «چیزی نیست». از سوی دیگر، گاهی در نظامِ درمان هم این علائمِ غیرکلاسیک کمتر جدی گرفته می‌شوند. نتیجه، تأخیر در رساندنِ بیمار به بازکردنِ رگ است — و در سکته، هر دقیقه بخشی از عضله‌ی قلب را از دست می‌دهیم.
عوامل خطرِ ویژه‌ی زنان
زنان علاوه بر عوامل خطرِ مشترک — فشار خون، دیابت، چربیِ خون بالا، سیگار و کم‌تحرکی — چند عاملِ خطرِ مخصوص به خود هم دارند. دیابت و فشار خونِ بارداری، پره‌اکلامپسی، یائسگیِ زودرس و برخی بیماری‌های خودایمنی (مثلِ لوپوس و روماتیسمِ مفصلی)، خطرِ بیماریِ قلبیِ آینده را بالا می‌برند. سابقه‌ی پره‌اکلامپسی به‌ویژه باید در پرونده‌ی سلامتِ هر زن ثبت و در سال‌های بعد پیگیری شود.
در زنانِ دیابتی، آسیبِ عصبیِ ناشی از دیابت می‌تواند حسِ درد را کم‌رنگ کند و منجر به ایسکمیِ خاموش شود؛ یعنی سکته یا کم‌خونیِ قلب بدونِ دردِ واضح رخ دهد. این نکته اهمیتِ توجه به نشانه‌های مبهم را دوچندان می‌کند.
هنگام شک چه کنیم؟
اگر نشانه‌های مشکوک — به‌ویژه ترکیبِ خستگیِ شدید، تنگیِ نفس، تهوع و ناراحتیِ سینه — دارید، معطل نکنید و با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید. خودتان رانندگی نکنید، چون ممکن است در راه حالتان بدتر شود. همیشه به یاد داشته باشید که بهتر است یک «آژیرِ کاذب» باشد تا اینکه یک سکته را از دست بدهید.
چه آزمون‌هایی برای زنان لازم است؟
ارزیابیِ قلبِ زنان اساساً شبیهِ مردان است — نوار قلب، آزمایشِ خون، اکوکاردیوگرافی، تستِ ورزش و در صورتِ نیاز آنژیوگرافی — ولی چند نکته‌ی ویژه دارد. چون در زنان بیماریِ عروقِ ریز شایع‌تر است، گاهی آنژیوگرافیِ معمولی که فقط عروقِ بزرگ را می‌بیند طبیعی است در حالی که بیمار واقعاً مشکل دارد؛ در این موارد آزمون‌های تکمیلی لازم می‌شود. تستِ ورزش هم در زنان گاهی تفسیرِ دشوارتری دارد. به همین دلیل، توصیفِ دقیقِ نشانه‌ها توسطِ خودِ بیمار اهمیتِ زیادی در هدایتِ درست دارد.
پیشگیری: زنان چه کنند؟
بهترین دفاع، پیشگیری است. گام‌های کلیدی برای زنان شاملِ کنترلِ فشار خون و قند و چربیِ خون، ترکِ دخانیات، تحرکِ منظم، تغذیه‌ی سالم و مدیریتِ استرس و خواب است. زنانی که سابقه‌ی پره‌اکلامپسی، دیابتِ بارداری یا یائسگیِ زودرس دارند باید این موضوع را به پزشکشان بگویند تا پیگیریِ دقیق‌تری انجام شود. حوالیِ یائسگی زمانِ خوبی برای یک ارزیابیِ جامعِ خطرِ قلبی است، چون از این سن خطر رو به افزایش می‌گذارد.
باورهای غلط را کنار بگذاریم
چند باورِ نادرست باعثِ آسیب به سلامتِ قلبِ زنان می‌شوند: اینکه «بیماریِ قلبی مشکلِ مردان است»، اینکه «زنِ لاغر خطری ندارد» و اینکه «نشانه‌های مبهم حتماً استرس است». حقیقت این است که بیماریِ قلبی علتِ اصلیِ مرگِ زنان است، افرادِ به‌ظاهر سالم هم می‌توانند عواملِ خطرِ پنهان داشته باشند، و نشانه‌های مبهم گاهی تنها زنگِ خطرِ یک سکته‌اند. کنارگذاشتنِ این باورها، خودش یک قدمِ بزرگ به سوی سلامت است.
بیماریِ عروقِ ریز در زنان
یکی از تفاوت‌های مهمِ بیماریِ قلبی در زنان، شیوعِ بیشترِ «بیماریِ عروقِ ریزِ قلب» است. در این حالت، رگ‌های بزرگِ قلب ممکن است در آنژیوگرافی تقریباً طبیعی به‌نظر برسند، در حالی که عروقِ بسیار کوچکِ قلب درست کار نمی‌کنند و باعثِ دردِ سینه و کم‌خونیِ قلب می‌شوند. همین موضوع گاهی باعث می‌شود به زن گفته شود «قلبت سالم است» در حالی که واقعاً علامت دارد. آگاهی از این پدیده کمک می‌کند نشانه‌های زنان جدی‌تر گرفته و بهتر پیگیری شوند.
حمایتِ روانی و بازتوانی
پس از یک حادثه‌ی قلبی، جنبه‌ی روانی به‌اندازه‌ی جنبه‌ی جسمی اهمیت دارد. افسردگی و اضطراب پس از سکته در زنان شایع است و می‌تواند بر بهبودی اثر بگذارد. شرکت در برنامه‌های بازتوانیِ قلبی — که شاملِ ورزشِ تحتِ نظر، آموزش و حمایتِ روانی است — هم به بهبودِ جسمی و هم به کاهشِ ترس و افسردگی کمک می‌کند. متأسفانه زنان کمتر از مردان به این برنامه‌ها ارجاع می‌شوند، در حالی که به همان اندازه از آن سود می‌برند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا زنان کمتر از مردان سکته می‌کنند؟
در سنینِ پایین‌تر کمتر، ولی پس از یائسگی خطر به‌سرعت بالا می‌رود و بیماریِ قلبی یکی از علل اصلیِ مرگِ زنان است.
نشانه‌ی اصلیِ سکته در زنان چیست؟
دردِ سینه هنوز شایع‌ترین نشانه است، ولی خستگیِ شدید، تنگیِ نفس، تهوع و دردِ فک و پشت در زنان پررنگ‌ترند.
پره‌اکلامپسی چه ربطی به قلب دارد؟
سابقه‌ی پره‌اکلامپسی خطرِ فشار خون و بیماریِ قلبیِ آینده را بالا می‌برد و باید در پیگیریِ بلندمدت لحاظ شود.
یائسگی خطر را زیاد می‌کند؟
بله، کاهشِ استروژن پس از یائسگی با افزایشِ خطرِ قلبی همراه است؛ همین سن زمانِ خوبی برای ارزیابیِ خطر و اصلاحِ سبکِ زندگی است.
آیا نشانه‌های زنان یعنی سکته‌شان خفیف‌تر است؟
نه. غیرکلاسیک‌بودنِ نشانه‌ها به معنای خفیف‌تر بودنِ سکته نیست؛ برعکس، همین موضوع می‌تواند تشخیص را عقب بیندازد و خطر را بیشتر کند.
زنان از چه سنی باید نگرانِ قلبشان باشند؟
توجه به سبکِ زندگی از جوانی مهم است، ولی ارزیابیِ رسمیِ خطر معمولاً از میان‌سالی و به‌ویژه حوالیِ یائسگی اهمیتِ بیشتری پیدا می‌کند؛ در صورتِ وجودِ عواملِ خطر، زودتر.
جمع‌بندی
سکته‌ی قلبی در زنان اغلب با نشانه‌های غیرکلاسیک — خستگی، تنگیِ نفس، تهوع و دردِ فک و پشت — خودش را نشان می‌دهد و همین تشخیص را به تأخیر می‌اندازد. آگاهی از این تفاوت‌ها و اقدامِ سریع، نقشِ کلیدی در نجاتِ جان دارد.
اگر زن هستید، عوامل خطرِ خود را بشناسید و نشانه‌های مبهمِ تازه را جدی بگیرید؛ به‌ویژه اگر دیابت، فشار خون یا سابقه‌ی پره‌اکلامپسی دارید. بیماریِ قلبی «مشکلِ مردان» نیست.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.