سال‌ها این باور رایج بود که «یک لیوان در روز برای قلب خوب است». اما شواهدِ علمیِ تازه این تصور را به چالش کشیده‌اند و امروز دیدگاهِ محتاطانه‌تری درباره‌ی الکل و قلب وجود دارد. در این مقاله، بی‌طرفانه و بر پایه‌ی علم، می‌بینیم الکل چه اثری بر قلب و عروق دارد و آیا واقعاً مقدارِ کمِ آن بی‌خطر است.
ریشه‌ی باورِ «یک لیوان خوب است»
این باور از مطالعاتِ قدیمیِ مشاهده‌ای می‌آمد که نشان می‌دادند افرادی که کم می‌نوشند، به‌ظاهر خطرِ قلبیِ کمتری از کسانی دارند که اصلاً نمی‌نوشند. اما بررسی‌های دقیق‌ترِ بعدی نشان دادند که بخشِ بزرگی از این «سود» ناشی از یک خطا بوده: بسیاری از افرادِ گروهِ «نمی‌نوشند» کسانی بودند که به‌خاطرِ بیماری الکل را کنار گذاشته بودند، نه افرادِ سالم. وقتی این سوگیری‌ها اصلاح شد، سودِ ادعاییِ الکل بسیار کم‌رنگ‌تر شد.
علم امروز چه می‌گوید؟
دیدگاهِ غالبِ امروز این است که هیچ مقدار الکل کاملاً «بی‌خطر» یا «مفید» برای سلامتِ کلی نیست، و اگر سودِ قلبیِ بسیار کوچکی هم فرض شود، با خطرهای دیگرِ الکل (از جمله برخی سرطان‌ها و آسیبِ کبد) خنثی یا بیش از آن می‌شود. پیامِ کلی این است که کسی برای «سلامتِ قلب» نباید شروع به نوشیدن کند.
الکل چطور به قلب آسیب می‌زند؟
مصرفِ زیاد و مزمنِ الکل از چند راه به قلب آسیب می‌زند. مهم‌ترین اثرها عبارت‌اند از بالابردنِ فشار خون، ایجادِ بی‌نظمیِ ریتم به‌ویژه فیبریلاسیون دهلیزی (پدیده‌ای که گاهی «قلبِ تعطیلات» نامیده می‌شود)، و در درازمدت ضعیف‌کردنِ عضله‌ی قلب که به کاردیومیوپاتی منجر می‌شود. الکل هم‌چنین کالریِ زیادی دارد و می‌تواند به چاقی و چربیِ خونِ بالا دامن بزند.
پرنوشی و نوشیدنِ انفجاری
نوشیدنِ مقدارِ زیاد در یک نشست (نوشیدنِ انفجاری یا binge) به‌ویژه خطرناک است و می‌تواند حتی در افرادِ جوان و سالم آریتمی و حوادثِ قلبی را تحریک کند. الگوی مصرف به‌اندازه‌ی مقدارِ کلِ آن اهمیت دارد؛ پرنوشیِ گاه‌به‌گاه خطری جدی است.
جدول: اثرِ الکل بر قلب و عروق
| جنبه | اثرِ الکل |
|---|---|
| فشار خون | مصرفِ منظم آن را بالا می‌برد |
| ریتم | خطرِ فیبریلاسیون دهلیزی و تپش |
| عضله‌ی قلب | مصرفِ زیادِ مزمن آن را ضعیف می‌کند |
| وزن و چربی | کالریِ بالا، خطرِ چاقی و چربیِ خون |
| کبد و سرطان | افزایشِ خطر، مستقل از قلب |
اگر می‌نوشید، چه نکاتی را رعایت کنید؟
برای کسانی که الکل مصرف می‌کنند، پیامِ ایمنی روشن است: کمتر بهتر است، و پرنوشی را باید کاملاً کنار گذاشت. افرادِ دارای فشار خونِ بالا، آریتمی، نارسایی قلبی یا بیماریِ کبد باید درباره‌ی مصرفِ الکل حتماً با پزشک مشورت کنند، چون در این شرایط حتی مقدارِ کم هم می‌تواند مضر باشد. هیچ‌کس نباید به امیدِ «سلامتِ قلب» نوشیدن را آغاز کند.
«قلبِ تعطیلات» را بیشتر بشناسیم
اصطلاحِ «قلبِ تعطیلات» از آنجا آمده که پزشکان متوجه شدند بعضی افراد پس از مناسبت‌ها و تعطیلاتی که الکلِ زیاد مصرف می‌شود، با تپش و بی‌نظمیِ ریتم (اغلب فیبریلاسیون دهلیزی) مراجعه می‌کنند — گاهی حتی بدونِ هیچ بیماریِ قلبیِ زمینه‌ای. این نشان می‌دهد که حتی یک نوبت پرنوشی هم می‌تواند به ریتمِ قلب آسیب بزند. معمولاً با قطعِ الکل ریتم به حالتِ عادی برمی‌گردد، ولی تکرارِ آن می‌تواند مشکل را پایدار کند.
الکل و داروهای قلبی
الکل می‌تواند با بسیاری از داروها — از جمله داروهای فشار خون، رقیق‌کننده‌های خون و بعضی داروهای قلبی — تداخل کند و اثر یا عوارضشان را تغییر دهد. برای کسی که داروی قلبی مصرف می‌کند، این تداخل‌ها می‌توانند خطرناک باشند. اگر دارو مصرف می‌کنید، حتماً درباره‌ی مصرفِ الکل با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
الکل، خواب و فشار خون
برخلافِ تصورِ رایج که الکل به خواب کمک می‌کند، در واقع کیفیتِ خواب را پایین می‌آورد و خوابِ عمیق را مختل می‌کند. از سوی دیگر، مصرفِ منظمِ الکل یکی از علل شناخته‌شده‌ی فشار خونِ بالاست و کاهش یا قطعِ آن می‌تواند فشار را بهتر کند. این دو اثر — بر خواب و فشار — دو مسیرِ دیگرِ آسیبِ الکل به قلب‌اند.
تفاوتِ افراد در پاسخ به الکل
همه به یک اندازه به الکل حساس نیستند؛ عواملی مثلِ ژنتیک، جنس، وزن و بیماری‌های زمینه‌ای در پاسخِ بدن نقش دارند. برای مثال، زنان به‌طور کلی زودتر از مردان تحتِ تأثیرِ اثراتِ زیان‌بارِ الکل قرار می‌گیرند. همین تفاوت‌ها یکی از دلایلی است که نمی‌توان یک «مقدارِ بی‌خطرِ جهانی» تعیین کرد.
نگاهِ فرهنگی و سلامت
در بسیاری از جامعه‌ها، از جمله ایران، مصرفِ الکل رواجِ کمتری دارد یا کنار گذاشته می‌شود. از نگاهِ سلامتِ قلب، این لزوماً یک محرومیت نیست؛ همان‌طور که دیدیم، شواهدِ تازه سودِ قلبیِ الکل را رد می‌کنند. راه‌های اثبات‌شده‌ی محافظت از قلب — تغذیه‌ی سالم، ورزش، ترکِ دخانیات، خوابِ خوب و کنترلِ فشار — هیچ‌کدام به الکل نیازی ندارند.
پرسش‌های پرتکرار
پس بالاخره یک لیوان شراب خوب است یا بد؟
شواهدِ تازه نشان می‌دهند سودِ ادعایی بسیار کم‌رنگ‌تر از تصورِ قبلی است و با خطرهای دیگرِ الکل خنثی می‌شود؛ توصیه‌ی سلامتی، شروعِ نوشیدن نیست.
آیا الکل باعثِ تپش می‌شود؟
بله؛ الکل می‌تواند آریتمی و تپش را تحریک کند، به‌ویژه فیبریلاسیون دهلیزی و در پرنوشی.
«قلبِ تعطیلات» چیست؟
اصطلاحی برای بروزِ آریتمی (اغلب فیبریلاسیون دهلیزی) پس از نوشیدنِ زیادِ الکل، حتی در افرادِ سالم.
الکل فشار خون را بالا می‌برد؟
بله؛ مصرفِ منظمِ الکل یکی از علل فشار خونِ بالاست و کاهشِ آن می‌تواند فشار را بهتر کند.
اگر بیماریِ قلبی دارم چه؟
در بیماری‌های قلبی مثلِ نارسایی، آریتمی و فشار خونِ بالا، حتی مقدارِ کمِ الکل هم می‌تواند مضر باشد؛ حتماً با پزشک مشورت کنید.
نوشیدنِ گاه‌به‌گاه ولی زیاد بهتر است یا کمِ منظم؟
پرنوشیِ گاه‌به‌گاه به‌ویژه خطرناک است و می‌تواند آریتمی را تحریک کند؛ هیچ‌کدام از این الگوها بی‌خطر نیستند.
جمع‌بندی
باورِ قدیمیِ «یک لیوان برای قلب خوب است» با شواهدِ تازه کم‌رنگ شده است. الکل می‌تواند فشار خون را بالا ببرد، آریتمی ایجاد کند و در درازمدت عضله‌ی قلب را ضعیف کند، و پرنوشی به‌ویژه خطرناک است.
خلاصه‌ی پیامِ علمِ امروز این است: برای سلامتِ قلب، هیچ مقدار الکلی را نباید «تجویز» کرد، و افرادِ دارای بیماریِ قلبی باید درباره‌ی آن با پزشک مشورت کنند. راه‌های اثبات‌شده‌ی محافظت از قلب — تغذیه، ورزش، ترکِ دخانیات و کنترلِ فشار — بسیار مطمئن‌ترند.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.