تاکیکاردی بطنی یعنی ضربان سریع قلب از خود بطنها شروع میشود، نه از مرکز طبیعی. برخلاف تاکیکاردی فوق بطنی که در بیمار با قلب سالم اغلب بیخطر است، این آریتمی میتواند تهدیدکنندهی حیات باشد و همیشه بررسی جدی میخواهد.
فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید اگر کسی دچار تپش قلب شدید همراه با از حال رفتن، افت فشار، درد سینه یا تنگی نفس شدید شد. و اگر فرد بیهوش شد و نفس نمیکشد، تماس بگیرید و بیدرنگ ماساژ قلبی را شروع کنید — این آریتمی میتواند به ایست قلبی برسد و در آن حالت هر دقیقه تأخیر، شانس زنده ماندن را کم میکند.
تاکیکاردی بطنی چیست
در قلب سالم، فرمان هر ضربان از یک مرکز در دهلیز صادر میشود و از مسیر مشخصی به بطنها میرسد. در این آریتمی، نقطهای در عضلهی بطن — اغلب لبهی یک ناحیهی زخمخورده — خودش شروع به فرمان دادن میکند، با سرعتی بالاتر از مرکز طبیعی.
دو مشکل از این وضع بیرون میآید. اول اینکه ترتیب طبیعی انقباض به هم میخورد، پس قلب با هر ضربان خون کمتری بیرون میدهد — و با ضربان بالا، فرصت پر شدن هم کم است. نتیجه میتواند افت فشار و از حال رفتن باشد.
دوم و مهمتر: این ریتم ناپایدار است. میتواند به فیبریلاسیون بطنی تبدیل شود — آشفتگی کاملی که در آن قلب دیگر خون پمپ نمیکند و ایست قلبی رخ میدهد. همین احتمال است که به این آریتمی وزن میدهد، حتی وقتی بیمار در حمله حالش نسبتاً خوب است.
پایدار و ناپایدار
پزشکان این آریتمی را بر پایهی مدتش تفکیک میکنند و این تفکیک، تصمیم درمانی را عوض میکند:
- ناپایدار — کمتر از سی ثانیه، اغلب چند ضربان. ممکن است هیچ علامتی نسازد و در هولتر کشف شود. اهمیتش به عملکرد قلب و بیماری زمینهای بستگی دارد: در قلب سالم اغلب کماهمیت است، در قلب ضعیف یک هشدار.
- پایدار — بیش از سی ثانیه، یا هر مدتی که باعث ناپایداری بیمار شود. همیشه اورژانس است.
تفاوت با تاکیکاردی فوق بطنی
| تاکیکاردی بطنی | تاکیکاردی فوق بطنی | |
|---|---|---|
| محل شروع | عضلهی بطن | بالای بطنها |
| زمینهی بیمار | اغلب بیماری قلبی زمینهای | اغلب قلب ساختاراً سالم |
| سن معمول | میانسالی و بالاتر | نوجوانی و جوانی |
| خطر | تهدیدکنندهی حیات | اغلب بیخطر |
| پاسخ به مانور واگ | بیاثر | میتواند قطع کند |
| درمان بلندمدت | اغلب دستگاه شوکدهنده | دارو یا ابلیشن |
این قاعده دلیل عملی دارد: تفکیک این دو در نوار قلب همیشه ساده نیست، و دادن داروی مخصوص آریتمی فوق بطنی به بیمار مبتلا به آریتمی بطنی میتواند وضعیت را بدتر کند. پس گفتن سابقهی قلبی خود به تیم اورژانس، یک اقدام درمانی است، نه فقط پر کردن پرونده.
اشتباه نشود با ضربان زودرس بطنی
بسیاری از بیماران در برگهی هولتر خود عبارتی دربارهی «ضربانهای بطنی» میبینند و نگران میشوند. اما ضربان زودرس بطنی با تاکیکاردی بطنی یکی نیست.
ضربان زودرس، یک ضربان اضافهی تک است — همان حس «پریدن» یا «جا خالی دادن» قلب — و در افراد سالم بسیار شایع و اغلب بیاهمیت. تاکیکاردی بطنی یعنی سه ضربان یا بیشتر، پشت سر هم و با سرعت بالا. تفاوت میان یک ضربان تنها و یک زنجیرهی پیوسته، تفاوت میان یافتهای بیآزار و آریتمیای است که پیگیری جدی میخواهد.
علتها
- زخم پس از سکتهی قلبی — شایعترین علت. بافت زخم، برق را بهکندی و نامنظم عبور میدهد و بستر ایدهآل حلقههای آریتمی میسازد. این آریتمی میتواند سالها پس از سکته بروز کند.
- کاردیومیوپاتی اتساعی و نارسایی قلبی با کسر جهشی پایین
- کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک و کاردیومیوپاتی آریتموژنیک بطن راست
- بیماریهای ارثی کانالهای یونی — سندرم کیوتی طولانی و سندرم بروگادا، که در سن پایین و قلب ظاهراً سالم آریتمی میسازند
- میوکاردیت و بیماریهای التهابی قلب
- اختلال املاح خون — پتاسیم و منیزیم پایین، که علتی قابل اصلاح است و باید همیشه بررسی شود
- داروها — برخی داروهای قلبی، روانپزشکی و آنتیبیوتیکها میتوانند زمینهساز باشند
- قلب سالم — نوع نادرتری که از یک نقطهی خاص بطن راست یا چپ شروع میشود، پیشآگهی بهتری دارد و اغلب با ابلیشن درمان میشود
نشانهها
- تپش قلب سریع، اغلب با شروع ناگهانی
- سرگیجه و حس سبکی سر
- از حال رفتن — نشانهی هشدار مهم، چون به افت شدید برونده اشاره میکند
- درد یا فشار سینه و تنگی نفس
- ایست قلبی بدون هیچ هشدار قبلی، در بدترین حالت
- در نوع ناپایدار، اغلب هیچ علامتی — و کشف اتفاقی در هولتر
تشخیص
- نوار قلب در حمله — ابزار قطعی. اگر نواری از حمله دارید، آن را نگه دارید؛ ارزش تشخیصیاش سالها باقی است.
- هولتر ریتم و ثبتکنندهی حلقهای — برای حملات گذرا
- اکوکاردیوگرافی — کسر جهشی، که مهمترین عدد در تصمیمگیری بلندمدت است
- امآرآی قلب — یافتن زخم و بافت غیرطبیعی که منشأ آریتمی است
- آنژیوگرافی — بررسی ایسکمی بهعنوان علت زمینهای
- آزمایش خون — پتاسیم، منیزیم، تیروئید و عملکرد کلیه
- مطالعهی الکتروفیزیولوژی — نقشهبرداری منشأ آریتمی، اغلب همراه با ابلیشن
درمان
در لحظه
در بیمار ناپایدار، شوک الکتریکی اقدام نخست است و بیدرنگ انجام میشود. در بیمار پایدار، آمیودارون تزریقی یا داروهای همرده به کار میروند. همزمان، علت زمینهای — ایسکمی فعال، پتاسیم پایین، داروی مقصر — جستوجو و اصلاح میشود.
پیشگیری از تکرار
- دستگاه شوکدهندهی کاشتنی — سنگ بنای درمان در بیمار پرخطر. دستگاهی که آریتمی خطرناک را میشناسد و در ثانیهها شوک میدهد.
- بتابلاکر — پایهی دارودرمانی در تقریباً همهی بیماران
- آمیودارون یا سوتالول — برای کم کردن تعداد حملات و شوکهای دستگاه
- ابلیشن — سوزاندن نقطه یا مسیر منشأ. در نوع مربوط به قلب سالم میتواند درمان قطعی باشد؛ در نوع مربوط به زخم، تعداد حملات و شوکها را کم میکند.
- درمان بهینهی بیماری زمینهای — دارودرمانی کامل نارسایی قلبی خودش خطر آریتمی را پایین میآورد
دستگاه شوکدهنده چه میکند و چه نمیکند
یک سوءتفاهم رایج را روشن کنیم: این دستگاه از بروز آریتمی جلوگیری نمیکند؛ آن را درمان میکند. یعنی حمله ممکن است باز رخ دهد، اما پیش از آنکه به ایست قلبی برسد، متوقف میشود.
نتیجهی عملی این تفکیک: داشتن دستگاه، دلیل قطع داروها نیست — داروها همان چیزیاند که تعداد شوکها را کم میکنند، و هر شوک هم تجربهی ناخوشایندی است و هم نشانهی یک رخداد. ترکیب دستگاه و دارو، هدف درست است.
خانواده و رانندگی
دو موضوع عملی که کمتر گفته میشود اما مهماند.
آموزش احیا به خانواده. اگر در خانهای بیمار مبتلا به آریتمی بطنی زندگی میکند، یاد گرفتن ماساژ قلبی توسط اعضای خانواده یکی از مؤثرترین کارهایی است که میتوانند بکنند. در ایست قلبی، بیشترین تأثیر در دقیقههای نخست است — پیش از رسیدن آمبولانس.
رانندگی. پس از حملهی آریتمی بطنی همراه با از حال رفتن، یا پس از کارگذاری دستگاه شوکدهنده، معمولاً دورهای محدودیت رانندگی توصیه میشود. منطقش روشن است: از حال رفتن پشت فرمان، خطر را از خود بیمار به دیگران هم منتقل میکند. مدت این محدودیت را پزشک بر اساس شرایط شما تعیین میکند — و پرسیدنش، پیش از نشستن پشت فرمان، مسئولانهترین کار است.
پیام محوری
تاکیکاردی بطنی، همان تپش قلبی نیست که در جوان سالم دیده میشود. این آریتمی اغلب نشانهی یک بیماری قلبی زمینهای است و پیام اصلیاش این است که آن بیماری باید یافته و درمان شود.
سه چیز در این بیماری بیشترین اثر را دارد: نگه داشتن نوار قلبِ حمله، اندازهگیری و پیگیری کسر جهشی که تصمیم دربارهی دستگاه بر آن بنا میشود، و مصرف پیوستهی داروها — که در این بیماری، برخلاف بسیاری از بیماریهای دیگر، هر روزِ قطع دارو یک روز بازِ خطر است.
یک نکتهی پایانی برای خانواده: ارزشمندترین کاری که یکی از اعضای خانه میتواند بکند، یاد گرفتن احیای قلبی-ریوی است. اگر بیمار بیهوش و بیواکنش شد، تماس با ۱۱۵ و شروع بیدرنگ فشار قفسهی سینه — حتی پیش از رسیدن آمبولانس — بیشترین اثر را بر نتیجه دارد.