در نارسایی قلبی، بدن تمایل دارد آب و نمک نگه دارد. این مایعِ اضافی در ریه‌ها، پاها و شکم جمع می‌شود و تنگیِ نفس و ورم ایجاد می‌کند. کنترلِ نمک — و در بعضی بیماران، مقدارِ مایعات — یکی از مؤثرترین کارهایی است که خودِ بیمار برای جلوگیری از بدترشدن و بستری می‌تواند انجام دهد.
این مقاله توضیح می‌دهد چرا این محدودیت‌ها مهم‌اند و چطور می‌توان آن‌ها را در زندگیِ روزمره عملی کرد.
چرا نمک مشکل‌ساز است؟
سدیمِ موجود در نمک، آب را در بدن نگه می‌دارد. در قلبِ سالم، کلیه‌ها مازاد را به‌راحتی دفع می‌کنند، ولی در نارسایی، سازوکارهای هورمونیِ بدن باعث می‌شوند کلیه نمک و آب را بیشتر نگه دارد. هر وعده‌ی شور می‌تواند به افزایشِ وزن، ورم و تنگیِ نفس طیِ یکی‌دو روز منجر شود.
چقدر نمک مجاز است؟
توصیه‌ی کلی، پرهیز از مصرفِ زیادِ نمک و معمولاً کمتر از حدودِ یک قاشق چای‌خوریِ نمک در روز (کمتر از ۲ گرم سدیم) است. مقدارِ دقیق را پزشک بر اساسِ شدتِ بیماری تعیین می‌کند. نکته‌ی مهم این است که بیشترِ نمکِ مصرفی از غذاهای آماده می‌آید، نه از نمکدان.
منابعِ پنهانِ نمک
| غذا | نکته |
|---|---|
| نان و نان‌های صنعتی | یکی از بزرگ‌ترین منابعِ نمکِ روزانه |
| پنیرِ شور، کالباس و سوسیس | بسیار پرنمک |
| ترشی، شور، زیتونِ شور | نمکِ بسیار بالا |
| کنسروها و سوپ‌های آماده | نمکِ پنهانِ زیاد |
| فست‌فود و تنقلاتِ شور | چیپس، پفک، پیتزا |
| سس‌ها و چاشنی‌های آماده | سس سویا، کچاپ، عصاره‌ها |
خواندنِ برچسبِ غذا
روی برچسبِ بسیاری از محصولات مقدارِ سدیم یا نمک نوشته شده است. یاد بگیرید محصولاتِ مشابه را از این نظر مقایسه کنید و گزینه‌ی کم‌نمک‌تر را انتخاب کنید. توجه کنید که مقدارِ ذکرشده معمولاً برای یک وعده است، نه کلِ بسته.
طعم‌دادن بدونِ نمک
غذای کم‌نمک نباید بی‌مزه باشد. سبزی‌های معطر، لیموترش، آب‌نارنج، سیر، پیاز، زعفران، دارچین، زردچوبه و فلفل می‌توانند جای نمک را بگیرند. ذائقه طیِ چند هفته به غذای کم‌نمک عادت می‌کند و پس از آن غذاهای شور، آزاردهنده به‌نظر می‌رسند.
درباره‌ی جایگزین‌های نمک
بعضی «نمک‌های رژیمی» به‌جای سدیم پتاسیم دارند. این نمک‌ها برای بیمارانی که داروهایی مثلِ اسپیرونولاکتون یا مهارکننده‌های ACE مصرف می‌کنند یا مشکلِ کلیوی دارند، می‌توانند پتاسیمِ خون را به سطحِ خطرناکی برسانند. پیش از استفاده حتماً با پزشک مشورت کنید.
محدودیتِ مایعات؛ برای همه لازم نیست
همه‌ی بیمارانِ نارسایی به محدودیتِ مایعات نیاز ندارند. این محدودیت معمولاً برای بیمارانِ با علائمِ شدیدتر، تجمعِ مایعِ مکرر یا سدیمِ پایینِ خون توصیه می‌شود و مقدارش (اغلب حدودِ یک‌ونیم تا دو لیتر در روز) را پزشک تعیین می‌کند. محدودیتِ خودسرانه و شدید می‌تواند به کم‌آبی و مشکلِ کلیه منجر شود.
چه چیزهایی مایع حساب می‌شوند؟
اگر محدودیتِ مایعات دارید، فقط آب حساب نمی‌شود: چای، قهوه، شیر، آبمیوه، سوپ، دوغ، بستنی، ژله و میوه‌های بسیار آبدار مثلِ هندوانه هم جزوِ مایعات‌اند. استفاده از یک بطریِ اندازه‌گیری که صبح به‌اندازه‌ی سهمِ روزانه پر می‌شود، کمک می‌کند حساب نگه دارید.
کنار آمدن با تشنگی
تشنگی یکی از سخت‌ترین بخش‌های محدودیتِ مایعات است. نوشیدن با لیوان‌های کوچک، مکیدنِ تکه‌های یخ (که در سهمِ مایعات حساب می‌شود)، آدامسِ بدونِ قند، مسواک زدن یا شستشوی دهان، و پرهیز از غذاهای شور و شیرین — که تشنگی را بیشتر می‌کنند — کمک می‌کنند.
ارتباط با داروهای ادرارآور
داروهای ادرارآور مایعِ اضافی را دفع می‌کنند، ولی اگر نمک زیاد مصرف شود، اثرشان خنثی می‌شود. پس کنترلِ نمک باعث می‌شود این داروها با دوزِ کمتر مؤثر باشند. اگر به‌خاطرِ ادرارآور دچارِ سرگیجه، گرفتگیِ عضله یا تشنگیِ شدید شدید، با پزشک صحبت کنید.
غذا خوردن بیرون از خانه
غذای رستوران و مهمانی معمولاً نمکِ بسیار بالایی دارد. می‌توانید درخواستِ غذای کم‌نمک کنید، سس را جداگانه بخواهید، غذاهای کبابی و ساده‌تر را انتخاب کنید و در روزهای مهمانی، در وعده‌های دیگر نمکِ کمتری بخورید.
پخت‌وپزِ کم‌نمک در خانه
آشپزی در خانه کنترلِ نمک را بسیار آسان‌تر می‌کند. نمکِ دستور را به‌تدریج کم کنید، برنج را بی‌نمک یا کم‌نمک بپزید، از عصاره و پودرهای آماده‌ی طعم‌دهنده (که پر از نمک‌اند) پرهیز کنید و نانِ خانگیِ کم‌نمک یا نان‌های کم‌نمک را ترجیح دهید. نمکدان را از سرِ سفره بردارید.
نقشِ خانواده
رعایتِ رژیمِ کم‌نمک وقتی کلِ خانواده همراه باشد بسیار ساده‌تر است. غذای کم‌نمک برای بقیه‌ی اعضای خانواده هم سالم‌تر است و خطرِ فشار خون را در آن‌ها کم می‌کند. پختنِ یک غذای مشترکِ کم‌نمک به‌جای دو غذای جداگانه، هم کار را آسان‌تر می‌کند و هم بیمار احساسِ محرومیت نمی‌کند.
سدیم در داروها
بعضی داروهای جوشان (قرص‌های حل‌شدنی در آب) و برخی داروهای ضداسید مقدارِ قابلِ‌توجهی سدیم دارند. اگر داروهای بدونِ نسخه مصرف می‌کنید، از داروساز بپرسید که سدیمِ زیادی ندارند. این منبعِ پنهان گاهی نادیده گرفته می‌شود.
کِی محدودیت تغییر می‌کند؟
نیاز به محدودیتِ نمک و مایعات ثابت نیست. در بیماری‌های گذرا مثلِ اسهال و استفراغ یا در گرمای شدید، ممکن است بدن آبِ بیشتری از دست بدهد و ادامه‌ی محدودیت باعثِ کم‌آبی شود. در این شرایط با پزشک تماس بگیرید تا دوزِ ادرارآور و مقدارِ مایعات تنظیم شود.
پرسش‌های پرتکرار
آیا باید نمک را کاملاً حذف کنم؟
نه؛ هدف کاهشِ چشمگیر است، به‌ویژه نمکِ پنهان در غذاهای آماده. مقدار را پزشک تعیین می‌کند.
چقدر آب بخورم؟
به شدتِ بیماری بستگی دارد؛ بعضی بیماران محدودیت ندارند و برخی حدودِ ۱٫۵ تا ۲ لیتر؛ از پزشک بپرسید.
نمک دریا بهتر است؟
نه؛ از نظرِ سدیم با نمکِ معمولی تفاوتِ مهمی ندارد.
چرا با رعایتِ نمک باز هم ورم دارم؟
ممکن است تنظیمِ دارو لازم باشد یا علتِ دیگری وجود داشته باشد؛ به پزشک اطلاع دهید.
در گرما هم محدودیتِ مایعات را رعایت کنم؟
در هوای گرم یا با اسهال و استفراغ، نیاز تغییر می‌کند؛ با پزشک مشورت کنید.
آیا میوه هم مایع حساب می‌شود؟
میوه‌های بسیار آبدار مثلِ هندوانه و پرتقال سهمِ قابلِ‌توجهی مایع دارند و بهتر است در حساب لحاظ شوند.
جمع‌بندی
کنترلِ نمک در نارسایی قلبی جلوی تجمعِ آب را می‌گیرد و اثرِ داروها را بهتر می‌کند؛ بیشترِ نمک از غذاهای آماده می‌آید. محدودیتِ مایعات برای همه لازم نیست و مقدارش را باید پزشک تعیین کند.
با چند تغییرِ عملی — خواندنِ برچسب، طعم‌دادن با ادویه، حسابِ مایعات و توزینِ روزانه — می‌توان این محدودیت‌ها را بدونِ بی‌مزه شدنِ زندگی رعایت کرد و از بستری‌شدن پیشگیری کرد.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.