«نارسایی قلبی» اسمِ ترسناکی است و بسیاری آن را با «ایستادنِ قلب» اشتباه می‌گیرند. در واقع نارسایی قلبی یعنی قلب هنوز کار می‌کند ولی نمی‌تواند به‌اندازه‌ی نیازِ بدن خون پمپ کند، یا برای این کار مجبور است با فشارِ بالاتری پر شود. نتیجه، تجمعِ مایع در ریه‌ها و بدن و خستگی و تنگیِ نفس است. نارسایی قلبی یک بیماریِ شایع و مزمن است که با درمانِ امروزی به‌خوبی قابلِ‌مدیریت شده است.
این مقاله نقشه‌ی کلیِ این بیماری را می‌دهد: انواعش، مراحلش، علت‌هایش و اینکه چرا شناختنِ نوعِ نارسایی برای انتخابِ درمان این‌قدر مهم است.
قلبِ سالم چطور کار می‌کند؟
قلب دو مرحله‌ی کاری دارد: در مرحله‌ی انقباض، خون را به بدن می‌فرستد و در مرحله‌ی استراحت، دوباره از خون پر می‌شود. اگر هرکدام از این دو مرحله دچارِ مشکل شود، خونِ کافی به اندام‌ها نمی‌رسد یا خون پشتِ قلب در ریه‌ها و رگ‌ها انباشته می‌شود. نارسایی قلبی در واقع نامِ همین ناتوانی است.
انواع نارسایی بر پایه‌ی کسر جهشی
پزشکان نارسایی را بر اساسِ «کسر جهشی» (EF) دسته‌بندی می‌کنند؛ یعنی درصدی از خونِ بطنِ چپ که در هر ضربان بیرون رانده می‌شود:
| نوع | کسر جهشی | مشکلِ اصلی |
|---|---|---|
| کسر جهشیِ کاهش‌یافته (HFrEF) | ۴۰٪ یا کمتر | عضله‌ی ضعیف که خوب منقبض نمی‌شود |
| کسر جهشیِ اندکی کاهش‌یافته (HFmrEF) | ۴۱ تا ۴۹٪ | حالتِ بینابین |
| کسر جهشیِ حفظ‌شده (HFpEF) | ۵۰٪ یا بیشتر | عضله‌ی سفت که خوب پر نمی‌شود |
نارسایی با کسر جهشیِ کاهش‌یافته
در نارسایی با کسر جهشی کاهش‌یافته، عضله‌ی قلب ضعیف و اغلب بزرگ شده و نمی‌تواند با قدرت منقبض شود. شایع‌ترین علتش آسیبِ ناشی از سکته‌ی قلبی است. خبرِ خوب این است که برای این نوع، داروهای بسیار مؤثری وجود دارد که هم علائم را کم می‌کنند و هم عمر را طولانی‌تر می‌کنند.
نارسایی با کسر جهشیِ حفظ‌شده
در این نوع، قلب با قدرتِ کافی منقبض می‌شود ولی دیواره‌اش سفت شده و در مرحله‌ی استراحت خوب پر نمی‌شود. این نوع در سالمندان، زنان و افرادِ مبتلا به فشار خونِ بالا، چاقی و دیابت شایع‌تر است. تا چند سال پیش درمانِ مؤثرِ زیادی برایش نبود، ولی امروز داروهایی با سودِ اثبات‌شده برای آن هم وجود دارد.
نارساییِ سمتِ چپ و راست
نارسایی ممکن است بیشتر سمتِ چپِ قلب را درگیر کند که باعثِ تجمعِ مایع در ریه‌ها و تنگیِ نفس می‌شود، یا سمتِ راست را که به ورمِ پاها، شکم و کبد منجر می‌شود. در بسیاری از بیماران، به‌مرور هر دو طرف درگیر می‌شوند. نارساییِ سمتِ راست گاهی هم نتیجه‌ی بیماری‌های ریوی یا فشار خونِ ریوی است.
مراحل A تا D
علاوه بر نوع، نارسایی مراحلی دارد که مسیرِ بیماری را نشان می‌دهد. مرحله‌ی A یعنی فرد عواملِ خطر (مثلِ فشار خون یا دیابت) دارد ولی قلبش هنوز سالم است. مرحله‌ی B یعنی تغییرِ ساختاری در قلب ایجاد شده ولی علامتی نیست. مرحله‌ی C یعنی علائمِ نارسایی ظاهر شده، و مرحله‌ی D نارساییِ پیشرفته است. هدفِ درمان، جلوگیری از پیشرفت به مراحلِ بعدی است.
کلاس‌بندیِ علائم
پزشکان شدتِ علائم را هم با کلاس‌های یک تا چهار می‌سنجند: در کلاسِ یک فعالیتِ عادی علامت ایجاد نمی‌کند و در کلاسِ چهار حتی در استراحت هم تنگیِ نفس وجود دارد. برخلافِ مراحل که فقط رو به جلو می‌روند، کلاسِ علائم با درمان می‌تواند بهتر شود؛ بسیاری از بیماران با درمانِ درست از کلاسِ سه به یک یا دو برمی‌گردند.
علت‌های اصلی
شایع‌ترین علت‌های نارسایی عبارت‌اند از بیماریِ عروقِ کرونر و سکته‌ی قلبی، فشار خون بالای طولانی و کنترل‌نشده، بیماری‌های دریچه‌ی قلب، کاردیومیوپاتی، آریتمی‌هایی مثلِ فیبریلاسیون دهلیزی، دیابت، مصرفِ زیادِ الکل و بعضی داروهای شیمی‌درمانی. پیدا کردنِ علت اهمیت دارد، چون گاهی درمانِ آن خودِ نارسایی را بهتر می‌کند.
علائمِ اصلی
تنگیِ نفس با فعالیت یا هنگامِ دراز کشیدن، خستگیِ زودرس، ورمِ پاها، افزایشِ سریعِ وزن، سرفه‌ی شبانه و بیدار شدن با حسِ خفگی، از علائمِ اصلی‌اند. شرحِ کامل‌ترِ علائمِ زودهنگام را در مقاله‌ی علائم نارسایی قلبی را چگونه زود تشخیص دهیم آورده‌ایم.
تشخیص
تشخیص با شرحِ حال و معاینه شروع می‌شود و با آزمایشِ خونِ BNP یا NT-proBNP، نوار قلب، عکسِ قفسه‌ی سینه و مهم‌تر از همه اکوکاردیوگرافی تکمیل می‌شود. اکو کسرِ جهشی، اندازه‌ی حفره‌ها و وضعیتِ دریچه‌ها را نشان می‌دهد. گاهی برای یافتنِ علت، آنژیوگرافی یا ام‌آر‌آیِ قلب هم لازم است.
درمان؛ امروز بسیار بهتر از گذشته
درمانِ نارسایی در دهه‌ی گذشته پیشرفتِ چشمگیری داشته است. ترکیبی از چند دارو، دستگاه‌هایی مثلِ دفیبریلاتور یا ضربان‌سازِ ویژه در بیمارانِ منتخب، و در مواردِ پیشرفته پمپ‌های کمکیِ قلب یا پیوند، گزینه‌های امروزی‌اند. در کنارِ این‌ها، نقشِ خودِ بیمار — مصرفِ منظمِ دارو، کنترلِ نمک و توزینِ روزانه — تعیین‌کننده است.
آیا نارسایی قلبی بهبود پیدا می‌کند؟
در بعضی بیماران، به‌ویژه وقتی علت قابلِ‌درمان باشد (مثلاً آریتمی، مصرفِ الکل یا بعضی کاردیومیوپاتی‌ها) و درمان زود شروع شود، عملکردِ قلب تا حدِّ زیادی بهبود می‌یابد. حتی وقتی بهبودِ کامل رخ ندهد، درمانِ درست به بیشترِ بیماران اجازه می‌دهد سال‌ها زندگیِ فعال داشته باشند.
نقشِ آزمایش BNP
BNP و NT-proBNP موادی‌اند که وقتی دیواره‌ی قلب زیرِ فشار و کشش قرار می‌گیرد به خون ترشح می‌شوند. سطحِ پایینِ آن‌ها نارسایی را تقریباً رد می‌کند و سطحِ بالایشان احتمالِ نارسایی را بیشتر می‌کند. پزشکان از این آزمایش هم برای تشخیص و هم برای پیگیریِ پاسخ به درمان استفاده می‌کنند، هرچند چاقی، سن و بیماریِ کلیه هم بر آن اثر می‌گذارند.
عوامل تشدیدکننده
گاهی نارساییِ پایدار به‌طورِ ناگهانی بدتر می‌شود. محرک‌های رایج عبارت‌اند از غذای شور یا نوشیدنِ مایعِ زیاد، فراموش‌کردنِ داروها، عفونت‌ها به‌ویژه ذات‌الریه، آریتمی‌هایی مثلِ فیبریلاسیون دهلیزی، فشار خونِ کنترل‌نشده و مصرفِ داروهایی مثلِ مسکن‌های ضدالتهابی. شناختِ این محرک‌ها به پیشگیری از بستری کمک می‌کند.
نارسایی در سالمندان
نارسایی قلبی در سالمندان بسیار شایع است و اغلب با بیماری‌های دیگری مثلِ دیابت، بیماریِ کلیه و فراموشی همراه است. علائم ممکن است مبهم‌تر باشند، مثلاً فقط خستگی یا کاهشِ توانِ راه رفتن. مدیریتِ داروهای متعدد و جلوگیری از تداخل‌ها در این گروه اهمیتِ ویژه‌ای دارد.
نقشِ تیمِ درمان
مراقبتِ خوب از نارسایی قلبی معمولاً کارِ یک تیم است: متخصصِ قلب، پزشکِ عمومی، پرستارِ آموزش‌دهنده، کارشناسِ تغذیه و تیمِ بازتوانی. در بسیاری از مراکز، درمانگاه‌های ویژه‌ی نارسایی قلبی وجود دارند که پیگیریِ منظم‌تری فراهم می‌کنند و نشان داده شده بستری‌ها را کم می‌کنند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا نارسایی قلبی یعنی قلب ایستاده؟
نه؛ قلب کار می‌کند ولی بازدهش کم شده یا خوب پر نمی‌شود.
کسر جهشیِ طبیعی چند است؟
معمولاً ۵۰ تا ۷۰ درصد؛ کمتر از ۴۰ درصد نشانه‌ی ضعفِ واضحِ عضله است.
آیا با کسر جهشیِ طبیعی هم می‌شود نارسایی داشت؟
بله؛ نارسایی با کسر جهشیِ حفظ‌شده همین است و شایع هم هست.
نارسایی قلبی ارثی است؟
بعضی کاردیومیوپاتی‌ها ارثی‌اند، ولی بیشترِ موارد ناشی از فشار خون، سکته و بیماری‌های دیگرند.
امیدِ به زندگی با نارسایی چقدر است؟
بسیار متغیر است و با درمان‌های امروزی به‌طورِ چشمگیری بهتر شده؛ پیش‌آگهیِ شخصی را پزشک می‌تواند برآورد کند.
نارسایی قلبی درمان قطعی دارد؟
معمولاً کنترل می‌شود نه ریشه‌کن، ولی در برخی بیماران با درمانِ علت، عملکردِ قلب تقریباً به حالتِ عادی برمی‌گردد.
جمع‌بندی
نارسایی قلبی یعنی ناتوانیِ قلب در پمپاژ یا پر شدنِ کافی، و بر پایه‌ی کسرِ جهشی به سه نوع تقسیم می‌شود. مراحلِ آن از داشتنِ عواملِ خطر تا نارساییِ پیشرفته پیش می‌رود و هدفِ درمان، توقفِ این پیشروی است.
با تشخیصِ زودهنگام، درمانِ چندداروییِ امروزی و همکاریِ فعالِ بیمار، بیشترِ افرادِ مبتلا می‌توانند زندگیِ باکیفیتی داشته باشند. اگر علائمی مثلِ تنگیِ نفس، خستگی و ورمِ پا دارید، ارزیابی را به تعویق نیندازید.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.