سکته‌ی قلبی وقتی رخ می‌دهد که یکی از رگ‌های کرونر ناگهان بسته شود و بخشی از عضله‌ی قلب خونش قطع شود. از همان لحظه آسیب شروع می‌شود و با گذشتِ هر دقیقه بیشتر می‌شود. به همین دلیل در سکته، «زمان» مهم‌ترین عاملِ نجات است. این مقاله راهنمای عملیِ شناختن و واکنشِ درست است.
اگر همین حالا به سکته مشکوک هستید، خواندن را رها کنید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
در بدن چه اتفاقی می‌افتد؟
در بیشترِ موارد، یک پلاکِ چربی در دیواره‌ی رگ پاره می‌شود و بدن رویش لخته می‌سازد. این لخته رگ را می‌بندد. عضله‌ای که خونش قطع شده تا حدودِ چند ساعت قابلِ‌نجات است؛ پس از آن، آسیب دائمی می‌شود و جایش بافتِ اسکار می‌نشیند که دیگر منقبض نمی‌شود.
علائمِ اصلی
علائم در افراد مختلف فرق می‌کند. جدول زیر شایع‌ترین‌ها را نشان می‌دهد:
| علامت | توضیح |
|---|---|
| فشار یا دردِ قفسه‌ی سینه | سنگینی، فشردگی یا سوزش، معمولاً بیش از چند دقیقه |
| انتشارِ درد | به بازوی چپ یا هر دو بازو، گردن، فک، پشت یا سردل |
| تنگیِ نفس | گاهی تنها علامت |
| تعریقِ سرد، تهوع، سرگیجه | اغلب همراهِ درد |
| خستگیِ شدید و ناگهانی | به‌ویژه در زنان و سالمندان |
علائمِ «غیرمعمول»
در زنان، سالمندان و افرادِ دیابتی، سکته گاهی بدونِ دردِ کلاسیکِ سینه رخ می‌دهد و فقط با تنگیِ نفس، خستگیِ عجیب، تهوع یا دردِ پشت و فک بروز می‌کند. همین علائمِ مبهم باعثِ تأخیر می‌شوند. اگر عاملِ خطر دارید و چنین علائمی ناگهان پیدا شد، آن را جدی بگیرید.
همان لحظه چه کنیم؟
- فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. منتظر نمانید که درد خودش برود.
- فعالیت را متوقف کنید و بنشینید یا نیمه‌نشسته دراز بکشید.
- خودتان رانندگی نکنید؛ آمبولانس از همان ابتدا نوار قلب می‌گیرد و درمان را شروع می‌کند.
- اگر حساسیت یا منعِ مصرف ندارید و اپراتورِ اورژانس توصیه کرد، یک قرص آسپرین را بجوید.
- اگر فرد بی‌هوش شد و نفس نمی‌کشد، احیای قلبی‌ریوی را شروع کنید.
چرا آمبولانس بهتر از تاکسی است؟
کادرِ اورژانس در راه نوار قلب می‌گیرند، اگر ریتمِ خطرناکی رخ دهد دستگاه شوک دارند، و بیمارستانِ مقصد را از پیش آماده می‌کنند تا اتاقِ آنژیوگرافی معطل نماند. این هماهنگی دقیقه‌های ارزشمندی را نجات می‌دهد. علاوه بر این، اگر در مسیر حالِ بیمار بد شود، کمکِ تخصصی همان‌جاست.
خطرِ ایست قلبی
در ساعت‌های اولِ سکته، احتمالِ بروزِ ریتم‌های خطرناک و ایست قلبیِ ناگهانی بیشتر است. به همین دلیل نزدیکانِ بیمار‌انِ قلبی بهتر است احیای قلبی‌ریوی (CPR) را یاد بگیرند. شروعِ ماساژِ قلبی تا رسیدنِ اورژانس می‌تواند شانسِ زنده‌ماندن را چند برابر کند.
در بیمارستان چه می‌شود؟
اولین قدم، نوار قلب و آزمایشِ خون (تروپونین) است. اگر نوار نشان دهد رگ کاملاً بسته است، هدف باز کردنِ هرچه سریع‌ترِ آن است؛ معمولاً با آنژیوپلاستیِ اولیه و استنت، و اگر در دسترس نباشد، با داروی حل‌کننده‌ی لخته. داروهای ضدپلاکت، ضدانعقاد و داروهای محافظِ قلب هم شروع می‌شوند.
اشتباهاتِ رایج
رایج‌ترین اشتباه، انتظار است: «شاید سوءهاضمه است»، «صبر کنم ببینم خوب می‌شود»، «نمی‌خواهم مزاحم شوم». اشتباهِ دیگر، رانندگی تا بیمارستان یا رفتن به درمانگاهِ کوچکِ بی‌امکانات است. در سکته، هزینه‌ی یک تماسِ بی‌مورد با اورژانس بسیار کمتر از هزینه‌ی دیر رسیدن است.
پس از سکته
پس از مرحله‌ی حاد، درمان ادامه پیدا می‌کند: داروهای مادام‌العمر برای پیشگیری از حادثه‌ی بعدی، بازتوانیِ قلبی، و تغییرِ سبکِ زندگی. بیشترِ بیماران پس از چند هفته به زندگیِ عادی برمی‌گردند، به‌شرطِ آنکه درمان را جدی بگیرند.
عوامل خطری که سکته را محتمل‌تر می‌کنند
سکته بیشتر در کسانی رخ می‌دهد که فشار خونِ بالا، چربیِ خونِ بالا، دیابت، سابقه‌ی سیگار یا سابقه‌ی خانوادگیِ بیماریِ قلبیِ زودرس دارند. سنِ بالاتر، چاقی و کم‌تحرکی هم خطر را بالا می‌برند. اگر چند تا از این عوامل را دارید، باید به علائمِ مبهمِ سینه یا تنگیِ نفس حساس‌تر باشید و زودتر کمک بخواهید.
محرک‌های لحظه‌ای
گاهی یک محرکِ کوتاه‌مدت سکته را در فردی که زمینه دارد آغاز می‌کند: فعالیتِ بدنیِ ناگهانی و سنگین (مثلاً پاروکردنِ برف)، استرسِ عاطفیِ شدید، غذای بسیار سنگین، سرمای شدید یا مصرفِ مواد محرک. این محرک‌ها علتِ اصلی نیستند، ولی می‌توانند پارگیِ پلاکِ آماده را جلو بیندازند.
نقشِ خانواده و اطرافیان
در بسیاری از موارد، این اطرافیان‌اند که باید تصمیم به تماس با اورژانس بگیرند، چون خودِ بیمار علائم را انکار یا کوچک می‌کند. آموزشِ علائمِ سکته به همسر، فرزندان و همکاران، و یادگرفتنِ احیای قلبی‌ریوی، می‌تواند جانِ عزیزی را نجات دهد. شماره‌ی ۱۱۵ را همه‌ی اعضای خانواده بشناسند.
تست تروپونین چیست؟
تروپونین پروتئینی در عضله‌ی قلب است که وقتی عضله آسیب ببیند به خون می‌ریزد. اندازه‌گیریِ آن، به‌همراهِ نوار قلب، ستونِ تشخیصِ سکته در اورژانس است. گاهی لازم است آزمایش چند ساعت بعد تکرار شود تا روندِ تغییرش دیده شود؛ برای همین پزشک ممکن است بیمار را برای چند ساعت زیرِ نظر نگه دارد.
آماده بودن پیش از حادثه
اگر بیماریِ قلبی دارید، فهرستِ داروها، حساسیت‌ها و سوابقِ مهمِ پزشکی‌تان را همیشه همراه داشته باشید و برگه‌ی آخرین نوار قلبتان را نگه دارید. این اطلاعات در اورژانس به تیمِ درمان کمک می‌کند سریع‌تر و دقیق‌تر تصمیم بگیرند. اگر پزشک نیتروگلیسیرین تجویز کرده، طرزِ مصرفش را بدانید.
پرسش‌های پرتکرار
درد سکته چقدر طول می‌کشد؟
معمولاً بیش از چند دقیقه ادامه دارد یا می‌رود و برمی‌گردد. دردِ چندثانیه‌ای کمتر به سکته می‌خورد، ولی در تردید با اورژانس تماس بگیرید.
آیا همیشه آسپرین بخورم؟
نه؛ فقط اگر حساسیت یا منعِ مصرف (مثلِ خونریزیِ فعال) ندارید و اپراتورِ اورژانس توصیه کرد.
سکته بدون درد ممکن است؟
بله، به‌ویژه در دیابتی‌ها، زنان و سالمندان؛ گاهی فقط تنگیِ نفس یا خستگیِ شدید وجود دارد.
تفاوت سکته‌ی قلبی و ایست قلبی چیست؟
سکته یعنی بسته‌شدنِ رگِ قلب؛ ایست قلبی یعنی توقفِ ناگهانیِ کارِ پمپاژ که فرد بی‌هوش می‌شود و نیاز به CPR دارد.
چند ساعت فرصت داریم؟
هرچه زودتر بهتر؛ بیشترین نجاتِ عضله در ساعت‌های اول است و پس از چند ساعت آسیب عمدتاً دائمی می‌شود.
جوان‌ها هم سکته می‌کنند؟
کمتر، ولی ممکن است؛ به‌ویژه با سیگار، مواد محرک، چربیِ ارثی یا دیابت.
جمع‌بندی
سکته‌ی قلبی با فشار یا دردِ سینه، تنگیِ نفس، تعریق و تهوع خودش را نشان می‌دهد، هرچند گاهی علائمش مبهم است. مهم‌ترین کار، تماسِ فوری با ۱۱۵ و نرسیدنِ دیر به بیمارستان است.
هر دقیقه‌ای که زودتر رگ باز شود، عضله‌ی بیشتری از قلب نجات می‌یابد. این علائم را بشناسید، به نزدیکانتان هم یاد بدهید و در تردید، سمتِ احتیاط را بگیرید.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.