اگر اکوکاردیوگرافی داده باشید، احتمالاً در گزارشش عددی به نامِ «EF» یا «کسر جهشی» دیده‌اید. این عدد یکی از مهم‌ترین شاخص‌های عملکردِ قلب است و در تصمیم‌گیری‌های درمانی نقشِ کلیدی دارد. در این مقاله به زبانِ ساده توضیح می‌دهیم EF چیست، چه عددی طبیعی است و اگر پایین باشد چه معنایی دارد.
یادتان باشد که EF فقط یک عدد از کلِ تصویر است؛ تفسیرِ آن همیشه باید همراه با علائم و سایرِ یافته‌ها انجام شود.
EF دقیقاً یعنی چه؟
بطنِ چپ، حفره‌ی اصلیِ پمپاژِ قلب است. در هر ضربان، بطنِ چپ ابتدا از خون پر می‌شود و سپس بخشی از آن را به بدن می‌فرستد. کسر جهشی درصدِ خونی است که در هر انقباض از بطنِ چپ بیرون رانده می‌شود. مثلاً EFِ ۶۰ درصد یعنی قلب در هر ضربان ۶۰ درصدِ خونِ داخلِ بطن را پمپ می‌کند.
محدوده‌های EF
جدول زیر محدوده‌های رایج را نشان می‌دهد (ممکن است بر اساسِ منبع کمی فرق کند):
| EF | تفسیرِ کلی |
|---|---|
| ۵۰ تا ۷۰ درصد | طبیعی |
| ۴۱ تا ۴۹ درصد | اندکی کاهش‌یافته |
| ۳۰ تا ۴۰ درصد | کاهش‌یافته |
| کمتر از ۳۰ درصد | کاهشِ شدید |
| بیشتر از ۷۰ درصد | بالا؛ گاهی در کاردیومیوپاتیِ هیپرتروفیک |
چرا EF طبیعی صد درصد نیست؟
ممکن است عجیب به‌نظر برسد که قلبِ سالم فقط حدودِ ۶۰ درصدِ خونش را در هر ضربان بیرون می‌فرستد. اما این طبیعی است؛ مقداری خون همیشه در بطن باقی می‌ماند و قلب با ضربانِ پیوسته، جریانِ کافی را تأمین می‌کند. پس EFِ ۶۰ درصد نشانه‌ی سلامت است، نه ضعف.
EF چطور اندازه گرفته می‌شود؟
رایج‌ترین روش اکوکاردیوگرافی است که با امواجِ صوتی تصویرِ قلب را می‌سازد. روش‌های دیگر شاملِ ام‌آر‌آیِ قلب (دقیق‌ترین روش)، اسکنِ هسته‌ای و آنژیوگرافیِ بطن‌اند. نتایجِ روش‌های مختلف ممکن است چند درصد با هم فرق کنند، پس برای پیگیری بهتر است از یک روشِ ثابت استفاده شود.
EFِ پایین یعنی چه؟
EFِ پایین معمولاً یعنی عضله‌ی قلب ضعیف شده و با قدرتِ کافی منقبض نمی‌شود. شایع‌ترین علت‌ها آسیبِ ناشی از سکته‌ی قلبی، کاردیومیوپاتیِ اتساعی، بیماری‌های دریچه، آریتمیِ طولانی و مصرفِ زیادِ الکل‌اند. EFِ زیرِ ۴۰ درصد همراه با علائم، معیارِ نارسایی با کسر جهشی کاهش‌یافته است.
EFِ طبیعی ولی نارسایی؟
نکته‌ی مهم این است که EFِ طبیعی، نارسایی قلبی را رد نمی‌کند. در نارسایی با کسر جهشیِ حفظ‌شده، قلب به‌خوبی منقبض می‌شود ولی دیواره‌اش سفت است و خوب پر نمی‌شود. در این بیماران، EF طبیعی است ولی علائمِ نارسایی وجود دارد. برای تشخیصِ این نوع، اکو شاخص‌های دیگری مثلِ عملکردِ پرشدن را هم بررسی می‌کند.
آیا EF بهتر می‌شود؟
بله، در بسیاری از بیماران. با درمانِ دارویی مناسب، درمانِ علتِ زمینه‌ای (مثلاً کنترلِ آریتمی یا قطعِ الکل) و گاهی دستگاه‌هایی مثلِ ضربان‌سازِ ویژه، EF می‌تواند طیِ ماه‌ها به‌طورِ قابلِ‌توجهی بالا برود. حتی وقتی EF بهتر می‌شود، معمولاً باید درمان ادامه پیدا کند تا دوباره افت نکند.
EF در تصمیم‌های درمانی
EF در بسیاری از تصمیم‌ها نقش دارد: انتخابِ داروها، نیاز به دفیبریلاتورِ کاشتنی برای پیشگیری از مرگِ ناگهانی، نیاز به ضربان‌سازِ دوبطنی، و حتی ارزیابی پیش از جراحی یا شیمی‌درمانی. به همین دلیل پزشکان آن را در فواصلِ منظم دوباره اندازه می‌گیرند.
EF و شیمی‌درمانی
بعضی داروهای ضدسرطان می‌توانند به عضله‌ی قلب آسیب بزنند. برای همین در این بیماران، EF پیش از شروعِ درمان و در طولِ آن پایش می‌شود تا هرگونه افت زود تشخیص داده شود. این کار بخشی از رشته‌ای به نامِ کاردیوآنکولوژی است.
عددِ تنها کافی نیست
دو بیمار با EFِ یکسان ممکن است حالِ کاملاً متفاوتی داشته باشند. علائم، توانِ فعالیت، اندازه‌ی حفره‌ها، فشارِ ریه و سایرِ یافته‌ها همه در تصویرِ کلی مهم‌اند. پس از مقایسه‌ی عددِ خود با دیگران یا نگرانیِ صرف بر اساسِ یک عدد پرهیز کنید و تفسیر را از پزشک بخواهید.
EFِ بطنِ راست
معمولاً منظور از EF، عملکردِ بطنِ چپ است. عملکردِ بطنِ راست با شاخص‌های دیگری در اکو سنجیده می‌شود و در بیماری‌هایی مثلِ فشار خونِ ریوی یا نارساییِ سمتِ راست اهمیت پیدا می‌کند. اگر در گزارشتان به بطنِ راست اشاره شده، تفسیرش را از پزشک بپرسید.
هر چند وقت EF اندازه گرفته شود؟
در بیمارانِ با EFِ پایین، اکو معمولاً پس از چند ماه درمان تکرار می‌شود تا پاسخ سنجیده و درباره‌ی نیاز به دستگاه‌هایی مثلِ دفیبریلاتور تصمیم گرفته شود. پس از آن، فاصله‌ی اکوها به پایداریِ وضعیت بستگی دارد. در افرادِ سالم، اکوی دوره‌ایِ بی‌دلیل لازم نیست.
شاخص‌های دیگرِ اکو
اکو علاوه بر EF، اندازه‌ی حفره‌ها، ضخامتِ دیواره، عملکردِ دریچه‌ها، فشارِ ریه و نحوه‌ی پرشدنِ قلب را هم نشان می‌دهد. گاهی شاخص‌های پیشرفته‌تری مثلِ «استرین» تغییراتِ ظریف را زودتر از EF آشکار می‌کنند؛ مثلاً در بیمارانی که شیمی‌درمانی می‌شوند.
اگر EFِ شما پایین است
اول بدانید که پایین بودنِ EF حکمِ نهایی نیست؛ بسیاری از بیماران با درمانِ درست بهبود پیدا می‌کنند. داروها را منظم مصرف کنید، در پیگیری‌ها شرکت کنید، علائمِ هشدار را بشناسید و از پزشک بپرسید علتِ پایین بودنِ EF چیست، چون درمانِ علت گاهی بیشترین اثر را دارد.
پرسش‌های پرتکرار
EF طبیعی چند است؟
معمولاً ۵۰ تا ۷۰ درصد.
EFِ ۴۵ درصد خطرناک است؟
در محدوده‌ی اندکی کاهش‌یافته است؛ اهمیتش به علائم و علت بستگی دارد و باید پیگیری شود.
آیا EF با ورزش بالا می‌رود؟
ورزش توانِ بدنی را بهتر می‌کند؛ اثرِ اصلی بر EF از درمانِ دارویی و درمانِ علت می‌آید.
چرا EF من در دو اکو فرق دارد؟
اندازه‌گیری کمی خطای ذاتی دارد و به روش و فردِ انجام‌دهنده بستگی دارد؛ تغییرهای کوچک معمولاً معنادار نیستند.
EFِ بالای ۷۰ مشکل است؟
گاهی طبیعی است ولی در برخی بیماری‌ها مثلِ کاردیومیوپاتیِ هیپرتروفیک دیده می‌شود؛ تفسیر با پزشک است.
با EFِ پایین می‌شود زندگیِ عادی داشت؟
بسیاری از بیماران با درمانِ درست زندگیِ فعال دارند و EFشان هم بهتر می‌شود.
جمع‌بندی
کسر جهشی درصدِ خونی است که بطنِ چپ در هر ضربان پمپ می‌کند و معمولاً ۵۰ تا ۷۰ درصد است. EFِ پایین نشانه‌ی ضعفِ عضله است، ولی EFِ طبیعی هم نارسایی را رد نمی‌کند.
خوشبختانه EFِ پایین در بسیاری از بیماران با درمان بهتر می‌شود. این عدد را در کنارِ علائم و سایرِ یافته‌ها ببینید و تفسیرش را به پزشک بسپارید.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد. برای تشخیص و درمان حتماً به پزشک مراجعه کنید.